Skip to main content

Full text of "Metamorphosis naturalis, ofte Historische beschryvinghe van den oirspronk, aerd, eygenschappen ende vreemde veranderinghen der wormen, rupsen, maeden, vliegen, witjens, byen, motten ende dierghelijcke dierkens meer; niet uyt eenighe boecken, maer alleenelijck door eygen ervarentheyd uytgevonden, beschreven, en na da konst afgeteyckent"

See other formats


Ex Libris 
JOHN LANDWEHR 
Voorschoten J 



METAMORPHOSIS 

NATÜRALIS, 

OFTE 

HISTORISCHE 

BESCHRYVINGHE 

V A N D B N 

Oirfprorrk,aerd,eygen(chappen cnde vreem- 
de veranderinghen der wormen^ rupfen, maeden, 
vliegen» witjens, byen, mottsn endcdierghelijcke 

dierkens meer ; niet uyt eenighe boecken , maec 
alleenelijck door eygen ervarentheyd uytgevon- 
dcn,befchreven,ende na de konft afgeteyekeat. 

Door 

JOHANNEM GOED AERDT» 




TOT MIDDELBURG 11» 

By JaqjiesFierbns, Boeck-verkooper* 
inde Globe* 



A E N DE 
EDELE MOGENDE 

HEER EN mijn HEEREN 

de GECOMMITEERDE 
RADEN 

. ƒ Landr ende (fraeflijckfeeyds 

VAN 

ZEELAND T. 

Elijck Godt het begin 
is aller dingen,foo is hy 
oock het eynde van al- 
les : ende ghelijck alles uyt 
hem ende door hemis,foo me- 
de tot hemRom. i i.wantdaer 
en is geen der fchepfelen foo 
geringh,of uyt de aendachtige 
op-merckinghe der felve kan- 
men 




DEDICATIE. 

men veelfints ende overvloédi- 
ghe ftoffe vinden om Godtte 
loven , ende fijne wonderlijcke 
wijsheyd ende voorfienigheyd 
te verwonderen . Dewaerheit 
hier van heb ick met ervarent- 
heyd bevonden inde wormen, 
rupfen , maden , ende dierghe- 
licke kruypende ghedierten: 
welcke hoe welfe meeft veny- 
nighzijn, nochtans voor- de 
voghelen tot: een goedt voed* 
fel verftrecken. Ende hoe wel 
defe dieren by na van een yder 
niet geacht en werden , foo fal 
nochtans uyt de befchrijvinge 

van 



D E D I C A T I E. 

van defe mijne eyghen bevin- 
dinge klaerlick blijcken , dat 
inde felfde geen minder , maer 
eer onghelijck meerder rede- 
nen van verwonderinge bevon- 
den worden , dan felfs in de 
grootfte fchepfelen , ende die 
in haer aen-fien meeft gheacht 
worden. Soo dat de wonderen 
der Natuyr fich inde kleynfte 
fchepfelen als verbergen, ende 
ernftelick na*gefpeurt zijnde > 
aldermeeft komen te vertoo- 
nen. Waer uyt beveiligt wort 
het ghene den Goddelicken 
Sang-dichter gefegt heeft, dat 
(a) 4 de 



DEDICATIE. 

de goedertierentheid desHee- 
ren over alle fijne wercken is, 
ende dat hyfe alle met wijf- 
heydt ghemaeckt heeft. 

De al-beforghende endeal- 
beftierende Voorfienigheydt 
Godts blijckt onder anderen 
inde gemelde dierkens , door 
dien fy door haer vernuft fich 
weten des winters inde aerde 
feer voorfichtelickte bewaren? 
want als het grondt-water be- 
gint te rijfen fo rijfen fy mede 
op-waerts aen ; ende als het 
daelt, fo daelen fy mede : ende 
als het vrieft,fo houden fy haer 

altoos 



DEDIC A T I E. 

altoos onder de bevrofen aer- 
de > ende fy en fullen haer niet 
veel dieper begeven uyt vreefe 
van het water, ten zy in hoogh 
land, gelijck ick fulx dickmael 
bevonden hebbe aen de mole- 
naers, die fich in Augufto inde 
aerde begeven , eer de koude 
daeghen komen , ende leggen 
haer eyeren inde aerde om 
uyt-gebroeyt te werden , eer 
dat het grondt- water kompt, 
om fich als dan te konnen be- 
helpen, 

Aen verfcheyden andere 
dierkens heeft my het neerftig 

onder- 



DEDICATIE. 

onderfoeck ende de ervarent* 
hcydt ^elecrt , datfe des win- 
ters inde aerde gelijck alsdoot 
Ijggep , ende haer ganfch niet 
en. bewegen , ten zy datfe met 
de handen gegrepen worden, 
wantfo haeftfy de warmte des 
hands gewaer worden , foo be- 
ginnen fy als op een nieuw te 
leven; doch fo haeft die uyt 
de handen weder inde aerde 
geltelt zijn, fo blijvenfe weder 
fonder eenighe beweginghe: 
ende fy en komen niet eer uyt 
de aerde, voor dathaer voedfel 
ghereedr zy > waer by fy leven 

kon- 



DEDICATIE. 

* konnen , t welck haer de Teer 

■ voorbedagte Natuyr wel weet 

■ te leeren. So datfe haer reec- 
i keninge wel weten te maeken 

met de fwaluwen , welcke inf- 
gelijx niet eer te.VQorfchijri en 
komen , voor dat het fowarm 
zy , datter voor haer vliegkens 
ghevonden worden , welcke 
haer eenich voedfel zijn, daer- 
fe by leven. 

Maer de vee-mollen fchij- 
nen alle defe noch in vernuft te 
overtreffen , infonderheydt in 
het op-bringen ende uyt- broe- 
den -van fijne eyeren : Want hy 

weet 



DEDICATIE, 
weet feer behendelick een 
kluyt aerde uyt te hol!en,ende 
fijn eyeren daer in te legghen, 
ende de openinghe weder toe 
te maecken , Indien het kout 
weder wort, fo neempthy de 
gemelde kluyt ofte by na ron- 
den bol aerde die hy dus toe- 
ghemaeckt heeft , ende weet 
de felfde leeger te doen neder- 
fincken inde aerde; met de aer- 
de van onderen wech te nemen 
ende boven te brengen : ende 
in teghendeel indiende locht 
warmer wort , foo weet hy 
die feer aerdigh op-waerts aen 

te 



DEDICATIE. 

I te voeren , end e by -na boven 
de aerde tebrenghen, ten eyn- 
de de eyeren te beter mogten 
uyt-ghebroeydt werden Sy 
worden gemeenelick daer on* 
trent gevonden > om daer voor 
forghe te draeghen j want in- 
dien de gemelde klomp aerde 
I gebroocken wort ofte de eye- 
ren verftroey t , fo en komt 'er 
j geenevantot volmaecktheyt, 
maerfterven alle. 

Inde boflchen , op de vel- 
den, inde hoven, huyfen , ja al- 
lefints ende rontom ons inde 
locht , worden ontelbare ghe- 

daen- 



DEDICATIE. 

daenten van dierkens voort- 
gebracht die ons van allen zij- 
den omringen , ende dickmael 
by de kaers fich vertoonen > 
ende ons verfchricken door 
haer ghefwerm ontrent haer 
vlam, waer doorfe fomtijts 
verbrant worden. Onder wek- 
ke zijn verfcheyden foorten 
van vliegen , motten , uylen , 
maeden ? moggen, ende meni- 
gerley andere» Doch van waer 
alle defe dierkens haeren eer- 
ften oirfpronck nemen, ende 
vvatvremde veranderingen van 
de een foorte in een ander, 

ende 



DEDICATIE. 

..ende hoedanige vvonderlicke 
eygenfchappen die hebben , is 
yveynichofby na niet bekent. 
Gemerckt de onder- foeckers 
der Natuyr dit meeltendeel 
voor by lchijnen ghegaen te 
hebben > of om datfedefe die- 
ren te vveynig geacht hebben, 
of om dat hare foorten fo veel- 
derley vvaeren > ende vele fo 
klcyn, dat haer de möeyte ver- 

, droten heeft. Te meer ? devvijle 
| ick in cygen perfoon bevon- 

, den hebbe 5 dat ick niet alleen 
feer grooten arbeyt ende een 
onvermoeyelicke neerfticheit, 

maer 



DEDICATIE. 

maer oock menige jaren in het I 
na-fpeuren der gemelde din- 
gen hebbe moeten befteden. 
Hoewel nochtans dit my alles 
niet alleen gheenfints en ver- 
driet, maer met meerder vlijdt 
aengedaen vverde , om na ver- 
loop van vijf-en-tvvintig jaren, 
oock de volgende(fo veele my 
Godt in het toecomende ver- 
leenen zal)daer in te belleden. 
Teneynde'tghene te vooren 
verfuymptende onbekentge- 
weeft is, ter eer en Gods, ende 
totvermaeck van alle Natuyr- 
onderfoeckers" mach in het 

licht 



DE D T C A T I E. 

licht komen y ende blijcken 
datter niets vande fchepfelen 
Godts verachtelick is , maer 
datfe alle feer goet ende met 
een onuytfprekelicke wijsheyt 
befchickt zijn : ja mede , dat 
( buytenhet oordeel ende ver- 
wachten der menfchen) inde 
kleynfte ende minft gheachte 
fchepfelen , de wonderen der 
Natuyr aldermeeft: ende by 
uytnementheydt ghevonden 
worden". 

(b) So 

a. By voorbeeldt, iflfer niet meer aerdigheydt 
endefchoonheydt inde koftelickeghefteenten die 
feerkleyn zijn, dan indehooge ende groote klippen 
ende fteenrotfen ? Hier uyt blijckti datmen dc 

(b) waer- 



DEDICATIE. 

So dat uyt het na-fpeureri 
defer dieren , niet alleen veele 
faecken fullen ontdeckt wor- 
den 

waerdigheydt derfaecken niet uyt de uytwendighe 
grootte des lichaems , tnaer de inwendighe kracht 
ende geftalte moet af-meten. Auguftinus heefr niec 
ontfien een geringhe vlieghe om haer wonderlickc 
gedaente , levendige ziele, verfcheyden finnen , co- 
leuren, bewegingen, ende fo voorts^boven de fonne 
te verheffen. Ende fo heeft hy door een vlieghe de 
Marucheen wederlege welcke (om datfe de men- 
fchenfomtijtsonghemackaen doen ) loochenden 
dat de vlieg hen, mogghen,ende diergelicke dieren, 
van Godt ghefchaepen waeren. Siet hier vanby 
Auguftinus lib. de duabus ammabus contra Manicbaos. 
Daerom oordeelt Aldrovandus in Prolegomenis ad li- 
bros de 'wfeftts. Dat defe dierkens infetia genaempt, 
volmaeckte dieren zijn ,endegeenfints onvolmaeófc 
geacht moeten worden. Want fy hebben yder haer 
eyghen lichaem , eygenziel , ende alles dat na haren 
aerdt, tot haer onderhoudt ende wefen noodtfake- 
lickis. So dat het ten hoogften wonderlick is , hoe 
inde kleyne dierkens, (van welke fommige naeuwe- 
lijx fonder vergroot- glafen konnen gefien worden) 
fo veel verfcheyden leden zijn > waer doorfe bewo- 
gen 



D E D I C A T IX 



den die te vooren verborghen 
waeren ; maer oock ftil-fVi j 5 
ghens wederleght verfcheyden 
dwaelinghen der gbene welck 
defen arbeydt ontfiende of lie- 
ver verachtende^meynden dat- 
fe by-na tot de volmaecktheyt 
(b) 2 der 

gen ende gcvoct werden ; ja verfcheyden uytwendi- 
ge finnen gebruycken , voorteelen , ende fo voorts. 
Ja het ichijnt dat defe dierkens het leven eenichfins 
vafter aenhangt dan de andere groote dieren. Want 
belialven dat de byen ende vlieghen die in het water 
verdroncken zijn , inden warmen afl'che weder le- 
vendich worden : fo leven menighe foorten vande 
infefta des winters inde holen, reten ende heymelio 
ke plaetfen fonder eten. Ja de vlieghen fpelen ende 
leven eenen goeden tijdt fonder hoofden , als of fy 
nerghens van en wiften. Auguftinus verhaelteen 
exempel van een veel-voetighen worm , welcke in 
vericheyden deelen gbefneden zijnde , alle leefden 
ende voortliepen* even of het verfcheyden dierkens 
geweeft waren. Leeft daer van lib. dcaium* qutinü- 
tatccap. 30. 



DEDICATIE. 

der kennhTen gekomen waren, 
wekkers geringlte deelen haer 
noch onbekent waeren. Defe 
mijne uytvindinghen heb ick 
door den druck gemeen ghe- 
maeckt , niet fofeer doormijn 
eyghen drift , als wel door het 
aenporren ende menichvoüdig 
verfoeck van andere ; te meer, 
allo ick hier niet op het papier 
en (lelie, dan het gene ick ïelfs 
in perfoon hebbe ondervon- 
den ; wejcke ervarentheyd ick 
oordeel de feeckerfte ende 
befte te wefen om tot rechte 
kenniffete geraecken. Want 

waer 



D E D I C ATIE. 

waer door ift anders ontftaen , 
dat de werelt nufo ontelbare 
dwaelingen , voor-oordeelen , 
ende ydele vertellingen ( felfs 
in natuyrlicke dingen ) geloof 
gheeft i anders dan hier uyt 5 
datfe de eygen ondervindingé 
na-latende,verleyt zijn gewor- 
den door onfekere ende ydele 
bedenckingen ; niet willende 
haer verftandt voeghen na den 
aerdt der faecken , ( welcke fy 
nochtans fochten ) maer de 
dingen felve draeyen na haere 
ydele inbeeldingen. Ende ge- 
merckt ick naeft Godt , my 

meelt 



DEDICATIE. 

meeft verbonden achte aend 
Overheden die Godt overd 
ftadt mijner gheboorte, ende 
gheduyrighe woon-plaets ghe- 
ftelt heeft; fo heb ick defc mij. 
nen arbeyd U Ed. Mogenthe- 
dentoe-geeygent, van herten 
biddende dat Godt Almach- 
tich uwe lofFelicke Regeringe 
lan^e ende overvloedelick ge- 
lieve te feghenen. 

U Ed, Mog. ootmoedige» ende 
goedttoilligen dienaer 

JOANNES GOEDAERDT. 



B Y-VOEGHSEL. 

I ,|^M dit bladt niet ledigh te laten, heb ick niet 
■Cr^ ongheraden ghedacht hier by te doen voegen 
Jeenige veerskens genomen uyt den geleerden Vida 
^ lib. 2.de Bombyc. in welcke hy feer aerdichlijck be- 
* fchrijft de veranderinge der Sijde- wormen inuylt- 
jens ende daema in ghevleugelde witjens. Item de 
I wijfe van haer voorteelinghe, ende hoe datfe drye a 
vier dagen met dat werck befich zijn : ende waerotn 
dat defe witjens niet en eten, maerin korten tijt 
fterven , daer nochtans de natuyr ( die niet te ver- 
geefs en doet ) haer een mondt ende buyck gegeven 
heeft ^ waer van den geleerden Aldrovandus bekent 
dat hy geen reden en weet te geven. 

I v, * ■>,. "èt^k 4a. 'S *i >'<a 

TOCceautem ut rofiro foilem terebravit acuta 
^Protinus erumpit vifu mirabile mouftrum 
Alitis in pan & bombyx collecta figurant » 
Et novafe rerum facies mirantibm offert. 
Ergo carceribus cum rupit multa viamvis , 
Etfefec&cis populi eripueretenebris 
Alige7h atque iterum lucis venere fub auras ; 
harent attoniti r er urn novitate y neque audent 
Remigio alarum Je aperto credere ccclo : 
Visfimilesquefui tacitènova corpora fecum 
Mirarifowta, nee fefeagnofcere in Ma. 
Cornua miranturfront'h mirantur & alas $ 
Et vires nil fupra audent tent are priores 
D'$fi> memoresquefmyfedtum neque guflant 

FabulOf 



Tabitla, nee viu qu<truntaUmentaprkri$, 
lantus adhuc me mores ttmor atn dennet orcu 
Idcirco aliger* neque frondem fujficegenti 
Incaffum> neque pot andos admoveru amnes, 

atcjueiterum. 
Concubitu indulgent omnes>, ut feminagentis 
Munere defunfti vita poft fata reïinquanu 
Er fervare genus valeant, Jiirpemque tueri. 
Nee veto, velut in fylvis genus omnef erarum 9 
Alituumque vagos pasfimfurantur amores » 
Sed connubia certa, fed eletli Hymetm. 
Jlle fuarri teneu HU fuunh dulciquefruuntur 
Amplexu caudts ambo per mutua nexis. 
Infianty & validisjunfti compagtbus bozrent* 
Nee veneris brevis ufus eriu rider e revintti 
Quartam ftpe dtern* nee quas legere relinquent, 
JDonec uterque cadat, nee enimfi viribus hauftus 
Mas prins occtderiu longurn tarnen ip fa fuperjles 
Toemmia erit ; fed ubi concept a effuderit ova , 
Nulla mora t amplexu nondum dtvulfafequetur. 
At vero qu& infufa vides mantilibus albis 
Semina feu milïi exigui tenmjfima coge. 
HM ubi poji omturn fobolis Jpes certa creandx. 



Ach dén goedtvoilligen 

L E S E R 

HOewcl den mcnfch na Godts beeldt, 
ende op het eynde der wereken Godts, 
als een kort begrijp des wereldts ghefchapen 
zijnde, door het verval inde funde , in groote 
elende niet alleen , maer oockonwetenheyt 
fèlfc van natuyrclicke faccken ghekomen is. 
Nochtans is in ons noch over-gcbleven foda- 
nigen licht ende bequaemhey t , door welcke 
wy met neerftich onder-foeck ende op-merc- 
kinge , uyt degefchapene ende fichtbare din- 
gen connen verftaen ende bemereken tgene 
anderfints in Godt onfienelick is Rom, t . na- 
melick fijne ondoorgrondelicke wijsheydt r 
goedtheydt, macht, ende föo voorts. Ende 
gemcrekt de eere Godts is het uytterfte eyn- 
de aller faecken , ende d' erhalven den voor- 
naemften plicht der menfehen ; lbo heb ick 
na mijn vermoghen . oock getracht yets. uyt 
te vinden dat tot dat eynde mochte dien- 
ftich welen, Ende fiende dat vande hemelen, 
fterren ,gewaflen, dieren, de geftalte des we- 
relds , der menfehen : item van Goddelicke, 

(c) na- 



Am den goedtwilltgen L E S E K. 
natuyrelickc, borghelicke ende alderley an- 
dere dinghen door verfcheyden hooghe ver* 
ftanden veel uy t-ghevonden ende befchreven 
was : foo heb ick voor my verkooren een 
ftotfc, opvvelckedeandereweynichof niet 
by na fchijnen ghedacht te hebben , om hare 
gheringhey t ( foo fy dachten ) of oock om de 
moeyelicke ende lang-duyrige onder-vindin- 
ghe die daer toe vereyft was. Immers dat 
mach ick feggen, (hoewel op mijn en des 
druckers verfoeck , door den ghelecrdcn D. 
Joannes de M e y het naeft-volghende 
Capittel ende eenige wcynige aenteytkenin- 
ghen by-gevoeght zijn,)dat ick hier van mets 
hebbe befchreven dat uy t eenige andere boec- 
ken gehaelt is , of van hooren feggen ; maer 
alleenclick het gene ick door eygen ervarent- 
heydt ende door een veel jarighe ende on ver- 
moeyelicke neerftigheydt hebbe uyt-gevon- 
den: daer de andere fchrijvers maer in het 
ghemecn hebben gefchreven , ende niet vol- 
gens eygen ende byfcnderebevindinge. Ende 
hoewel mijnen atbeydt maer en gact over 
klcyne ende verachte dierkens , nochtans fal 
uyt defe befchrijvinge blijeken waerachtich 
te wefcn , dat Godt door Natuyre inde cleyn- 



Aen den goedtwilligen LES ER. 
fte dinghen aldermeeft fijn wonderen ver- 
toont ja ongelijck meer dan felfè dickrnael 
indegrootftefchepfelen: 't vvelck den groo- 
ten Natuyr-kender Salomon oock duydelick 
aen wij ft Prov. 30. 24. Defe viere z.ijn vande kjejn- 
fte der aerde. Doch de [elfde fijn wijs y met wijsheyt wel ver- 
fien. De mieren &c. Daerom heeft oock ten rech- 
ten een Poëet gefegt. Eminet in mimmisjnaximus 
ipfe Deus. Dat is , den aldergrootften Godt is 
inde minfte dingen by uytnementheyt.£nde 
Salomon gebiedt den leuyen menfeh te gaen 
tot de mieren, ende uyt het aenfien van hare 
wegen, (dat is bedrijf) wijs te worden Prov.6. 
6.7.8. 

Oock quam my inden fin dat alle Godts 
wereken goedt zijn gecne uytgheiondert. 
Genef r. 31. 1 Thimoth. 4. 4. Pfal. 104. 24. 
Boe groot TJjn uwe wereken 0 Heere '?. ghy hebtfe alle met 
wtjshejtgemaeckt , bet aerdrijekjs vol van uwe goederen, 
Ende daerom en heeft het my niet verveelt 
mijne ledighe uyren inde onder-föcckinghe 
vanden aerdt, vreemde veranderinge , ende 
cyghenfehappen deler dierkens te hefteden. 
Waerin ick niet alleen geen verdriet tot noch 
toe , maer in tegendeel groot vermaeck ge- 
hadt hebbe ; hoewel ick den tijdt van vier 

(c) 2 énde 



Aen den goedtmüigen LE SER. 
encc t wintich jaren daer in befteedt hebbe , 
beginnende anno 1635, 

h nde om alles wel uyt te vinden ende te 
onthouden , io hebbe ick de rupfen , maden f 
wormen ende diergehjcke dierkens onder 
gïafön geftelt, met haer natuyrlick voedfel 
onderhouden, ende eerfe tot veranderinge 
quamen na het leven af gheteyeken t. Oock 
heb ick pertinent aen-gheteyekent den tijdt 
ende maniere van haere veranderinghen , 
ende't gene daer van te voorfchijn quam, af* 
gheteyekent. 

lek en heb oock niet ontfien 's nachts by 
de kaers te gaen foecken eenighe dierkens 
diernen by den dach niet en conde vinden. 
Somtijts heb ick met de fpaede gaen foec- 
ken cleyne dieren die fich inde aerde ont- 
hielden Ende op dat alles te beter mochte 
vertoont werden , fo lal een yeder daer toe 
begeerich zijnde,niet alleen de afbeeldingen; 
maer oock alle de lêlfde door den Autheur 
met haere eyghen coleuren nae het leven af- 
geteyekent krijgen connen. 

Vaert wel. 



E enige 



Jienïgbe aenteyckeritngbennteefl uyt de voor -reden des feer 
gbeleerden ende boogb-beroemden Ulyflês Aldrovan- 
dus, over fijn boecken vande dieren infe&a genaempt, 
dienende tot verklaringe vande volgbtnde Jtiiftorifcbe 
befcbrijvingbe ende bevindinghen. 

Riftoteles befchrijft ons vijfderley 
foorten van dieren die exanguia, dat is, 
fonder bloed of bloed-loos genaempt 
werden. De dierkens vande eerfte 
foorte worden genaempt infetta: die 
vande tweede teftacea , dat is die harde fchelpen heb*- 
ben : die vande derde crufiata of cruftacea , dat is die 
fchalen of een fachter llach van fchelpen hebben: 
die vande vierde moüiaj dat is; lachte: die vande vijf- 
de zpopbytd, dat is , die een middel-matighen aerdt 
hebben tuflchen de kruyden óf de gewaflèn der aer* 
de, endede dieren. 

Wy hebben voor-genomen eerft te handelen van 
de infetta , om dat defe gedaente is de voornaemfte, 
ende veel meer verfcheydentheden heeft dan de an- 
dere. Ten anderen, om dat defe dierkens veel tref- 
felicker aijn dan alle de andere foorten , gelijck ick 
met veele ende feer ftercke redenen foude konnen 
bewijfen. Ten derden , om dat vele feer vermaerde 
ende voordeftighe mannen my tot dit werck met 
grooten ernft hebben aengemaent- Ende ten laet- 
iten , om dat tot noch toe niemandt ter deegh ende 
naeylch van faeckert van defe dierkens gefchreven 
heeft. Hetwelck lichtelicjc ontftaenis, om dat 
defe dierkens van het volckom haere kleynheydt 

(c) 3 veracht 




veracht geworden zijn ^ daer nochtans den onfterf. 
felicken Godt , ende fijn dienarefle de Natuyr,fchij. 
nenmeer wonders ghefet te hebben in defe kleyne 
dierkens . dan inde grootfte dieren die der ghevon- 
den worden j om te toonen datmen de faecken niet 
en moet afmeten of oordeelen nadegrootheyt van 
haere lichamen, maernade uytnementheydt van 
haeredeughden ende krachten. 

Dit blijckt inde koftelick ghefteenten klaerlick, 
welcke hoe welfe ieer kleyn zijn 3 nochtans meer uyt- 
nementhedenjende verwonderingein haer vertoo- 
nen, dan de groote klippen ende woefte fteenachti- 
ge bergen tot aen den Hemel verheven. Indicnmen 
een os by een bye, ofeenefelby een mierewilver- 
gelijcken; alles wel aenghemerckt zijnde , fal men 
rneeruytnementheyd ende wonderen der natuyr,in 
defe kleyne ï dan in ghene groote bevinden. 

Inde kleynfte dierkens feght Vilnius , en kanmen 
noyt genoech verwonderen , hoe de voorforghende 
natuyr inde felfde fulcken grooten verfcheydent- 
heydt der leden heeft konnen maecken, daerfoin- 
mige in haer geheel foo kleyn zijn , datfe of niet, of 
immers befwaerlick vande menfchen konnen ghe- 
fien werden. Met wat groote konfte zijn in defe 
dierkens de leden gemaeckt om te fien , hooren,ge. 
voelen, fmaecken, riccken, bewogen te werden, ge- 
luydt te geven , gevoedt te werden , haer ghelijcke 
voort te brengen , ende fo voorts ? behalven dat in 
defe dierkens onghelijck meer verftant of vernuft , 
kracht ende volkomentheydt gefpeurt wert , dan in 
vele grove ende groote dieren. By voorbeeldt , de 

wormen 



wormen die in het houdt voortkomen,hebben fulc- 
keftercke tanden , datfehet hardftehondt konnen 
door-eten, ende daer uyt haer voedfel nemen» 
Daerom en veracht geen kleyne dinghen, want daer 
en is in het onderfoeck der natuyr, niet dat tever- 
geefs , of onnut is : maer in teghendeel, is de natuyr 
nergens meer in haer geheel dan inde kleynfte din- 
gen. Wie kan genoech verwonderen de ftoutheydt 
der vliegen, dekloeckmoedigheytder wefpen, de 
forgvuldigheyt der mieren * de voorfichtigheyt der 
byen. Daerom bekent Auguftinus datter niet min, 
ja meer reden van verwonderinge , aendachrige op* 
merckinge,ende ftofte om Godt (die alles met wijf- 
heydt gemaeckt heeft)te loven, gevonden wert inde 
kleyne, als inde grootfte dieren. Want hy heeft inde 
kleyne gheftelt een onghewoone (choonheydt, een 
fcherp gevoelen , ende wonderlick vermeughen , fo 
datter meer oirfaeck is om fich te verwonderen 
over de fnelle vlucht der vlieghen, dan over den 
ganck des elephants of van een os:ende daer is meer 
wonders inde wereken der mieren , dan inde laften 
die vande kemelen gedraegen werden. Ja (fegt Au- 
j^uftinus) jf k en fchaeme my niet een vlieghe te ver- 
heften i>oven defonne, door welcke nochtans alle 
dinghen in het leven behouden werden , om dat de 
yliege een levendichmaeckende ziele heeft. Hoewel 
andert 'philofophi, dac Atiguftino niet geern foudea 
toettaen, dat defonne, door wekkers middel alle 
dieren haer leven ofttfangen, fel vc fondcr levendige 
kracht wefenfoude. Den felfden Augufhnus ver- 
haelc dat een Chriften op fc-keren tijclt feer vande 

(c) YÜe^hcn 



vliegen gequollen zijnde een Manicheer ontmoete- 
de /die hem by die gelegentheydi fochre te over- re- 
den, dat de vlieghen nier van Godt ghefchapen en 
waerenmaer vanden duy vel. Maer antwoorde den 
Chriften , indien niet God maer den duy vel de vlie- 
gen gefchapen heeft , wie heeft dan de byen gefcha- 
penraden Manicheer niet dervende feggen,dat fulke 
vernuftigheende nutte dieren vanden duy vel ghe- 
maed: waren,is in fijn gevoelen befchaemt gemaeót, 

Daerom heeft Hieronymus Cardanus beter ge- 
oordeelt , fegghende dat defe kleyne dierkens ghe- 
maeckt zijn tot een cieraedt des werelds. Want wie 
en moet niet belijden, datter ongelijck meer konllc 
vereyft is om de ontallicke coleuren defcr dierkens, 
ende alle haere nette ende menighvuldige ledekens 
wel af te beelden , by exempel van een bye, vlieghei 
tnierejvloojrupfe^oterkapehboomworm^alander 
ende fo voorts , dan een os of een peerdt , of een ele- 
phant te fchilderenr'want even gelijck in een paeuw 
de coleuren veranderen na datfe opdees ofghene 
wijfe na het licht der fonnegefet zijn , ende nadat 
het licht verfcheydentlick van haer af-fchiet 5 fo 
wort fulx infgelijx in vele van defe dierkens aenge- 
merekt. Sodat een ende felfde plaets c?een tijdt 
groen, en d'ander tijdt blaeuw, root, gheel of ander- 
iintsgecoleurt fchijnt te wefen. 

Hetwoort infectum daer defe dierkens medebe- 
naempt werden, beteyekent eygentlick een dier dat 
infnijdingen of verfcheyden dcelkens heeft , die ge- 
lijck van een gefneden of gefcheyden zijn, hoewelfe 
noch ten deeic met hare binnenfte deelen aen mal- 

kande- 



i kanderen hangen, weické infnijdingen in fommige 
op het opper-lijf, in andere aen het onder- lijf , in 
fommige op beyde plaetfen gefien werden. In defe 

j dierkens en vimmen gbeen vleefch noch beenen , 
maer vets anders in haer plaets , gelijck inde byfon- 

! derebefchrijvingebreeder fal blijcken. 

Dat defe dierkens volmaeckte dieren zijn blijkt, 
omdat onder de dinghen die uyt een onvolcomen 
vermenginge beft^e 1 geeneghetelt worden die le- 
ven. Want fodanich worden maer alleen genaempt 
dedingen die uyt de dampen indelocht verohfaekc 
worden , als daer zijn de woleken , regen , winden , 
fneeuw > hagel , donder ende fo voorts. Hoewel uyt 
defe gemelde dinghen wel fomtijts eenige dieren te 
voorfchijn komen , als padden , vorflehen ,fpinne- 
koppen,rupfen,fprinck-hanen. Het is wel waerdat 
fommighe defer dierkens niet en hebben alle die le- 
den ende bequaemheden , die in fommighe andere 
dieren gevonden werden. Maer daerom en moet- 
men niet feggen datfe onvolmaeckt zijn. Want yder 
heeft alle die leden ende eygenfehappen die tot haer 
wefen ende onderhoudt noodich zijn j fo dat elck in 
fijn foorte volmaecktis. Want anders en fouder 
geen dier volmaeckt mogen qenaempt werden , de 
wijle daer geen dier en is , dat alle de leden , eyge n- 
fchappen ende bequaemheden te gelijcke ; heeft, die 
in fommige andere gefpeurt werden. Ende hoe fou- 
de yemant defe dierkens derven onvolmaeckt noe- 
men , gemerekt in vele der fel ve (na ghelijckmatig- 
heyt te rekenen ) ongelijck meer verftandt , konfle , 
yoorfichtigheydt, vernuft, mmigheyt , kracht ende 

andere 



andere wonderlike hoedanicheden gefpeurt werden 
dan inde groote dieren ; by voorbeeldt , inde zijde- 
wormen, byen, fpinne-koppen, mieren, vloon ende 
andere ? ende hoewel te vooren verhaelt is , dat defe 
dierkens met der tijteen andere gedaente aendoeni 
ende van wormen in vliegen of andere dierkens ver- 
anderen , nochtans envolgt daeruyt niet, datfete 
vooren gheen volmaeckte dieren en waeren, niet 
meer als het volgt dat een kalf, geen volcomen dier 
of kalf en is , om dat het daer na hoornen krijgt die 
het te voren niet en hadde ; of dat een nieuw gebo- 
ren kindt, geen volmaeckt dier of menfeh en is , om 
dat het noch geen tanden en heeft j of dat een nieuw 
geworpen hondt geen volcomen beeft en is, om dac 
hy noch niet fien en kan. De natuyr noit konnende 
ledich zijn , maeckt uyt alderley ftoffe alderley din- 
gen , na dat de gematigheyd ende bequaemheyt der 
ftoffe lijden kan. Want het lichaem der menfche 
felfs komende tot verrottinge brengt verfcheyden 
foorten van wormen voort, uyt welcke verfcheyden 
vlieghen geboren werden; fal daerom yemandt met 
reden konrien feggen ,dat het lichaem des menfche 
te vooren niet en heeft fijn volmaecktheydt gehadt. 

Onder defe dierkens infciïa genaempt is een feer 
groote verfcheidentheyt,lo ten aenfien vande plaets 
in welcke fy geboren worden, als mede de coleuren 
ende hoedanicheden harer lichamen; item, ten aen- 
fien vande grootte ende deelender lichamen; ten 
aenfien van haer voedfel,wijfe van voorteelen ende 
haren verfcheyden oirfpronck, ende maniere van 
beweginge.; 

Daer 



J Daer en is by-na geen boom,cruyd, vruch t, faedt, 
I lof gewas der aerden , of het brenght fijn eygen wor- 
men of eenighe foorte vankleyne dierkens voort. 
Ingelijx en 2ijnder geen dieren,of daer worden eeni- 
ge byfondere dierkens op of in haer lichaem voort- 
ghebracht; als medeuyt de bedervinghe derfelver 
lichamen.Selfs de dingen die door konfte gemaeckt 
zijn, hebben haer byfondere dierkens die uyt de felf- 
de voortgebracht worden , gelijck inde kleederen, 
boecken , ende andere dingen te fien is. 
1 De infttta die haer vlercken verliefexi , en krijgen 
die noit weder , want fy en groeyen noit weder aen. 
Infgelijx als de byen haer angel verliefen>fo moeten 
diefgelijck Albenus getuygt) vande wonde fterven. 

Vele infefta hebben feer lange pooten , fommigc 
om datfe te beter foude konnen op-fpringen;andere 
om haer vande aerde op te heffen alfe willen vlie- . 
gen jende eenige om door de felfde rontom te voe- 
len of haer yets inde wech is > door dienfe hardach- 
tige oogen ende een fwack gefichte hebben: fo datfe 
daer mede haer verweyren, endc't geen haer ver- 
hindert , trachten wech te doen ; tot wekken eynde 
oock vele langhe dunne ende teere hoornkens heb- 
ben aen haere hoofden* 

Dereden waerom fommighe vandcfe dierkens 
feer vele pooten hebben , feggen cenige te wefen de 
koude gematigheydt defer bloedeloole dieren,waer 
doorfe traeg zijnde van beweginge,door de menigte 
der pooten in haere beroeringhe verlicht worden. 
Ten anderen , om datfe verfcheyden infnijdinghen 
ende fchydinghen van leden hebben > ende lanck* 

werpich 



werpich op der aerden liggen, ende d'erhal ven vele 
pooten van nooden hebben. 

De wijfe op welcke defe infetta voort-komen is 
feer verfcheyden , want fommige telen haers gelijo 
ke voort gelijck de groote dieren die bloed hebben; 
als de mieren , fprinck-hanen , wefpen , &c. andere 
brenghen wel wat voort maer niet haers ghelijcke, 
maer alleen wormen - y vele foorten en worden niet 
voort-gheteelt door vereeninghe van manneken en 
wijfken, maer door eenige verrottinge, broedinge 
of eenighe warme ende vochtighe floffe , welcke tot 
het voort-brenghen eeniger levendighe dierkens al- 
derbequaemft bevonden wert : want de Hemelfche 
warmte verftreckt haer voor de ziele. Eenige wer- 
den ten deelc door voor-telinghe ende ten deele 
door eenige verrottinge voort-gebracht. 

Onder de gene die door paringhe of door veree- 
ninge van het manneken met het wijfken voortelen, 
zijn de wtjf kens gemeenelick grooter dan de man- 
nekens , 't welck oock infgetijx onder de viflehen 
tvort aengemerekt ; want de meerder grootheyt des 
lichaems tot deovervloedigher voort-teelinge be- 
quaem is. 

Het is voor een wonder te rekenen , dat vele van 
defe infetfa die wijfkens zijn, degeftalte der leden 
hebben die tot de voortelinge behooren,niec onge- 
lijck de mannekens in andere foorten van dieren,en 
de in tegendeel de mannekens de gedaente defer le- 
den,die gemeenelik inde wijfkens is. So dat de man- 
nekens hacr niet en voegen inden voorbuik der wijf- 
kens, maer de wijfkens in hetiichaem der manne- 
kens, 



Ic kens, waer doorfe een levendigen waefem ontfan- 
gen die haer tot de voor-teelinge bequaem maeckt; 
s De infecta worden in het ghemeyn geacht te zijn 
. van een koude gematigheyt, ende datfe om die re- 
den weynich voedfel van nooden hebben : doch dit 
en moet niet van alle foorten verftaen werden, want 
daer zijnder eenige die inerckelick heet zijn» gelijck 
de byen>de cantbarides ofte groene venijnigen boom- 
wormen, &c. den meeftendeel defer dieren en kon- 
nen de koude des winters niet uyt-ftaen,maer fter- 
ven voor den winter,of liggen als doodt in d'een of 
d'ander plaets verborgen , tot datfe met den fomer 
gelijck als een nieuw leven aennemen. 

De wfeèlaen gebruycken geenen aeflem ofverha- 
linge des adems^ gemercktfy kout zijn, endegeen 
bloedt noch longer en hebben, ende alleen door het 
water of locht die haer omringt, vanbuyten ver- 
koelt werden ^ ende die is de reden datfe met olye 
beftreken zijnde fterven,door dien de kleyne tocht- 
gaetjens door welcke fy verkoelt worden gheftopt 
worden , maer door azyn worden die geopent , ende 
de dierkens in het leven behouden. Hier tegen wer- 
pen fommighe in bedenckinghe , dat eenige infeiïa 
groorgeluydt van haer geven , gelijck de byenvlie- 
ghen, krekels,muggen,&c. doch dient tot antwoor- 
de , dat fodanigen geluydt niet veroirfaeckt en wert 
door de tocht van eenighen adem of longher , maer 
door het ghedruys dat defe dieren maecken met het 
fchudden van haer lichaemende vlercken. Want 
indienmen de byen of vliegen eenighe tijt in het wa- 
ter hout dat matichlick warm of kout is , fo fullen fy 

fteryen: 



fterven ; maer met warmen afïchen bedeckt zijnde, 
na dat de overvloedige vochtigheyt verteert is, fo 
beginnen fy weder te leven ; 't welck niet en foude 
gelchieden 3 indienfe heet bloedt hadden , ende byj 
gebreck van adem-treckingegheftickt waeren* Enl 
hoewel de infefta geen adem en fcheppen , nochtans 
leert de ervaren theydr datfe reuck hebben - 3 want de 
byen en konnen geen ftanck noch roock verdragen: 
ende vele iwp^fterven door den reuck van aenge- 
fteken folpher. Oock weten de byen ende muggen 
haer voedïel van verren te riecken en te vervolgen. 

Het is een (aeck die ten hooghften te verwonde- 
renftaet, dat defe kleynegheringhedierkens veel ! 
ftercker van leven zijn dan meeft alle andere oock 
groote dieren , die inde locht fweven , of op aerden, 
ofinde wateren leven. Want vele vande injeftain 
verfcheyden ftucken verdeelt zijnde , blijven alle de 
deelen eenen tijt lanck in het leven , infonderheydt 
dielanck zijn , ende veel pooten hebben : ghelijck 
oockdeflangen, eggediflen ende eenige weynighc 
andere. De vliegen blijven lange in het leven, na 
datfe van hare hoofden berooft zijn. Ende hierin 
zijn defe dierkens eenige gewaffen ten deele gelijk, 
welcke hoewelfe in ftucken verdeelt worden, noch- 
tans haer leven behouden,ende yder ftuck inde aer- 
de gefet zijnde,brengt fodanigen gewas voor als het 
geheel was , daer de deelen van genomen waren : fo 
dat haer levendighe ziel in yder deel gheheelick be- 
waertwert. 

Meeft al de infefta fterven binnen het jaer, uytge- 
nomen eenige,die haer des winters ftil ende verbor- 
gden 



gen houden ,M aer gemerckt verhaelt wert inde vol- 
gende befchrijvinge , datter eenige zijn diefeer lan- 
gen tijtin haer veranderinge blijven liggen fonder 
eenich voedfel 3 niet alleen thien,of elf,maer felfs tot 
ontrent vijf-en-twintich maenden; foblijckt daer 
uyt de waerheyt van't gene te vooren gefegt is , na* 
mentlick dat defe dierkens van een koudt tempera- 
ment ofte gematigheyt zijn. Datmen hier op foude 
mogen dencken, dat defe dierkens by de locht kon- 
nen gevoet werden,gelt jk vande Cbamdeon verhaelt 
weit, dat en voldoet niet, door dien de ervarentheyt 
geleert heeft, dat den chamseleon door enkele locht 
niet gevoet en wert, hoewel hy eenigen tijtin het 
leven kan blijven ghevoet zijnde door eenighe feer 
kleyne dierkens die inde locht zijn, ende van hem 
tot voedfel ingerrocken werden. 

Wat de gebruycken defer dierkens aengaet, hoe- 
wel vele der felve niet alleen de menfchen ende an- 
dere dieren feer veel ongemack aendocn,maer oock 
ongheloovelick fchade aen aiderley vruchten ende 
gewaffen der aerde aen-brengen - y fo dat Vlïnius ende 
andere hiftory-fchrijvers verhalen, dat door defe 
ende andere kleyne geringe dieren fomtijts eenighe 
ftedenendegeheele landt-ftreken van inwoonders 
ontbloot zijn. Nochtans zijnderoock onder defe 
dierkens die de menfchen groot gemack ende pro- 
fijt toe-brengen , als infonderheyt de byen. Eenige 
worden oock inde genees-konft gebruyckt , andere 
dienen verfcheyden dieren tot voedfel. Eenige wor- 
den gefegt de elementen als de aerde, wattr ende de 
locht van yenynige ende quade geftakeniffe te(uy*- 
veren. Daer 



Dacr zijnder oock die tneenen datfommige van 
defe dierkens dienftich zijn om het onfuy vere bloet 
eeniger dieren uyc te fuygen.Edog dienen defe dier- 
kens infonderheyt om inde feiïde Gods wonderüke 
wijshei^ende macht te bemereken, want gelijck het 
in een konftenaer meer verwondert wen een cleyn, 
ende fubtijl werck,dan't geen grot ende groot is ; fo 
iiïer oock inde natuyrmeeft reden van verwonde- 
ringe inde cleynfte fchepfelen. Zwingerus verhaelt 
in theatro,dat binnen Neurenburgeen yfere vliege 
gemaeckt is,welcke vanden huysheer ende eigenaer 
in het begin der maeltijt los gelaten zijnde, ron- 
tom de geheele tafel vloogh,ende eyndelick tot den 
eygenaer weder keerde. Ende plinius verhaeit van 
fommigedieganfche waghensghemaeckt hebben, 
welcke onder de vlercken van een gemcene vliege 
konden verborgen werden. Ick heb in eygher> per- 
foonhier binnen Middelburgh gefieneen gouden 
langachtige keten,die rontom den hals van een vloo 
wiert vaft gemaeckt, ende de vloo fprori^'gemacke- 
lick met den ganfehen keten wech.Gelijcker dan iii 
defe ende dierghelicke dingen meerkonftis dan in 
groote fo oock meerder bewijs van Gods wijsheyt 
inde kleyne dierkens. In welcke niet tègcnftaende 
fy in haer geheel feer weynich lichaems hebben, 
nochtans met onnafpeurelicke verfcheydentheyt 
der leden voorfien zijn,die tot haer voedinge,bewe- 
ginge , vijf zinnen > voort teelinghe &c. nootfake- 
lick zijn. 

föyfondere 



I 



fêyfondere ende wrfcheyden Aen-mercKmgen 
yanden aerdt , donder Itcke Verandering? 
ende : Eygenfchappen der * Wormen* 

Rupfen ende b andere kleyne dieren in het 
ghemèph 

Ck htbbe voor eerft ghe~ 
mc rekt , dat even gelijck de 
menich ende andere dieren, 
door een heymelicke drift 

gene- 

a. De Dierkens van welcke hiergefprcocken wert, 

i noemen de Latinen infecca om datfe ghelijck ai* ver- 
fcheyden infnijdingen hebben ; of als in ringhen ver- 
deelt zijn , om welcke reden Albertus die annulofa ge- 
naempt heeft, 

b. De gemelde dierkens 'mfecta genaempt , worden 
verdeelt inde gene die in of op de aerde iich onder- 
houden; ende die in het water leven V an de gene 
die op de aerde woonen hebben fommighe voeten ; 
doch andereen hebben geen voeten, gelijck daer zijn 
de motten , IJecken , de wormen die inde aerde , of 
inden menfche.of in andere dieren groeyen : als mede 

| in verfchcyden gewaflèn , fteenen , ende foo voorts* 
i . Onder de gene die voeten hebbtn , 2ijn eenige ge- 
j vleugel t, andere niet. Die fonder vleugels zijn, bette 
\ ben eenige weynigh voeten, namelick fes, als de mie- 
re , mol , iuys , &c. of acht voeten , gelijck de Scor- 
jpioenen ende fpinnekoppen ; of twaelf voeten , of 
A veet* 




2 Metamorphosis 
genegen zijn haer fel ven voor t-te-fet- 
ten,endealfo in haerefoorteeeuwichl 
te blij ven, hoe-welfe voor haer ey gen 
fel ven den doodt onder worpen zijn c : 
\ welck een klaer bewijs is vande al-ï 
om-tegenwoordige voorfienigheydt 
Godts , waer door hy niet alleen alles 
in allen werekt, maer oock alles in ha- 
re gedaenten onderhoudt d y datfegh 

ick, 

veefthien, als de rupfen. De andere worden veel-voe- 
tige genaempt, die meer beenen hebben dan de ge- 
melde. 

De mfecta die vlercken hebben 2ijn tweederley; ec- 
nige hebben die open , anderede felfde met eenigh 
ander decklel bedeckt , die daerom vagimpennia ge- 
naempt werden. Ten anderen, fommige hebben twee, 
fommige vier vlercken :ende wederom,eeniger vlerc- 
ken 2ijn vlief-achrigh, ende geven door het raecken 
niets van haer: maer andere zijn gelijck met eenige 
bloeme bedeckt , welcke door het raecken af-ftuyft, 
of aen de vingeren hanght, gelijck te iien is inde wit- 
tiens, of boter-kappellen,by de Latinen Papi/wnes ge« 
naempt, 

c> De dingen die onfterflick 2ijn ende niet en vcr- 
gaen, en telen niet voort. 

d De voortelinghe is dickmael met groot nadeel 

i ende 



Naturalis. 3 
ickjheeftoock plaets in defe dierkens, 
want tot dien eynde ftellen fy haer 
faedt, ende dat op fodanige plaetfen, 
in welcke- het felfde door de Sonne 
bequamelick kan uy t gebroeydt wer- 
den, ende tegen dien tijd t, opwek- 
ken op die felfde plaetfen, deiè dier- 
kens haer natuy reliek voedfel kon- 
nen vinden. Soo datmen met verwon- 
deringhe fiet , datter gheen Rupfen 
voort en komen , voor datfe op de 
plaets van haer gheboorte , oock mee 
eenen haere fpijfe ghereedt vinden : 
waer infy geluckigerzijn dan felfs ve- 
le menfehen , welcke haere kinderen 
voort-teelende , met de op-voedinge 

A 2 der 

ende ongemacken vermenghtSoo dat door een won- 
derlicke genegentheyt ende beleydt der Natuyr, de 
fchepfekn eenichfints haer felven verloochenen , tot 
onderhoudt van het gemeene. 

A 2 c. Aen- 



4 Metamorphosi s 
der felve verlegen endefeer bekom- 
mert zijn. 

Maer infonderheydtachteick aen- 
merekens waerdigh te zijn 't gene in- 
de laetüe bevindinghe verhaelt wert, 
dat uyt twee Rupien van een ende 
fclfaen aerdt, tweederley endefeer 
onghelijcke veranderinge ghekomen 
zijn. Wart van de eene rupfehebick 
bevonden dat voort-gekomen is een 
fchoone boter-kaptlle met vier vleu- 
ghelen : maer uyt de andere twee en 
tachentig kleine vliegen , welcke alle 
van boven uyt het lijf uyt-gekropen 
zijn. 

Ten anderen , ghelijck ten aenfien 
vande verfcheydentheydt der landen, 
de menfehen van malkanderen feer 
verfchillen in grootte des lichaems, 
koleur,geftalte, gematighey t, manie- 
ren 



Naturali S. . ty 
ren van leven,lenghte des hayrs(want 
in fommighe plaetien groeythetfeer 
lanck, in andere niet langher als de 
wolle der jonge lammeren) endefoo 
voorts i fo iffer oockia defedierkens 
een onbefchrijvelicke verfcheydent- 
heydt , na den aerdt ende geftalte van 
yder landt. Maer gelijckmen vande 
weerdigheydt ende geluckfaligheydt 
dermenfchenniet en moet oordeelen 
nahetuytterlicke , maer meeft na de 
deughtende inwendige geluckighen 
fiaet des gemoedts. So heb ick dat 
infgelijx aen defe dieren konnen be- 
mercken: Want alsick fomtijts een 
cierelicke ende fchoone wel-ghefat- 
foeneerde Rupfe vondt, io dacht ick 
datnahaere veranderinge, daer uyt 
een feer fchoonen ny 1 of kapellc (ou- 
de voort-komen : ende in tegendeel, 

A 3 als 



6 Metamorphosis 
als ick een lcelicke Rupfe ontmoete, ! 
foo mevnde ick , dat ick na de veran- 
deringe , dacr ny teen graeuwen vuy- 
len uyl foude te voorfchijn komen, ; 
Nlaer de ervarentheydt heeft my ge- 
heel anders geleert, wantuytfchoone 
rupfen komen wel leclicke uylen jen- 
de uy t leelicke rupfen , feer fchoone 
kapellen. 

Voorts heb ick oockbemerckt,dat 
ghelijck onder de menfehen groote 
twiften , haet ende vyantfchap valt ; 
dat oock het felde alfo met defe klei- 
nedierkens gefteltis. Ende ghelijck 
in'verfcheyden Landen de menfehen 
vcrfcheydentlick ghevoedt worden , 
fornmige als in Noorweghen niet dan 
met ftock-vifch in plaets van broodtj 
andere in Indien met Caflavy-worte- 
len in plaets vanbroodt 5 endeeenige 

ghe- 



Naturai.is. 7 
ghebruycken meeft tot haer voedtfel 
de baften van boomen, bladeren, wor- 
telen , kruyden j ja daer zijnder die in 
het vleefch ende ingewandt vandoo- 
de menfchen een goede fmaeck vin- 
den. So ifler infgelijx onder de rupfen 
groot verfchil van voedtfelende fon> 
mige eten oock de andere op , ende 
zijn haer medt-ghefellen tot een be- 
graefplaets. 

Ten vierden > ick heb oock felfs 
vandehope der Chriftenen , welcke is 
de op-ftandinge tot een volkomen ge- 
luckigh ende eeuwigh leven , eenigh- 
fints een voor-beeldt ende ghelijcke- 
nifle in defe geringe dieren befpeurt e ' 
Wantdaerfèin haer eerfte leven maer 
cn zijn verachte maden , wormen of 

e. Aengefien de op-weckinge der dooden een werek 
is dat de gheheele kracht der Natuyre te boven gaet , 
ende derhal ven Gode eygen : fo en kanmen de le.ee- 
kerhejdt daer van door geen natuyrelicke redenen 

A 4 bewij- 



8 Metamorphosis 
rupfen geweeft ; fo wordenfe nader- 
haudckieine vogelen, die inde vrye 
locht , inde hooghte ende by de aen- 
genaeme bloemen ende loetigheden 
haeronthouden. Edoch eer fy tot dit 
leven konnen geraecken,fomoetenfe 
haer eerfte lichaem veranderen , ende 

voor 

bewijfen v rnaer hangt alleen aen den geopenbaerde 
wilie ende beloften Gods inde H. Schriften uyt gbe- 
druckt Nochtans zijndcr inde Nature wel ctnige af- 
beeldingen , welcke by gelijckenifiè-de felfdc eenich- 
fints vertooncn.Want men tiet dageiijx dat niet alleen 
uyt alderley zaden , maeroock andere dinghen , die 
niet tn leven noch gevoelen hebben ; levendige ende 
gevoelende dieren voort-komen* Na dat inden W in- 
zet de ge wallen ende vele dierkens,een langen tijt als 
doodt geweeft zijn, fchijnenfe met het aen-komen 
des Somers als een nieuw leven te krijgt n.DeStoifche 
Philofophen hebben gelooft dat als de oude wereldt 
verbrandt fal worden , uyt de gebrande üollè weder 
alles fal vernieuwt ende gelijck als herfchapen wor- 
den» Soroaiter onder de Chaldeen , ende Thecpom- 
pus onder de Periparetifche Philofophen , hebben de 
op-ftandinge der dooden erkc nt 4 Ais mede den Hey- 
denfehen Chrylippus, volgens 't gene Ladbntius aen- 
tteckt lib* infiit. cap. 23* den llatp ende ontwaec- 
kinge uyt den iiaep , is een daegelix ende gemeen 
voorbeeldt des doods ende op(ïandinghe # 



Naturalis. 9 
voor een tijt lanck als inden door leg- 
gen , tot datfe een andere geftalte des 
ïichaems verkregen hebben. In welc- 
ke Veranderinghe onder anderen aen 
te mereken ftaet , dat op de plaets 
daer de pGoten vande Rupfe gelraen 
hebben, daerltaet daernaden rugg'he 
van het dier, dat door de verandc- 
ringhe voort-kompt : Ende dat den 
rugghe geweefi is vande rupie, daer 
worden de pooten gevonden van het 
dier dat na de veranderinghe te voor- 
fchijn kompt ; gelijckinde laetfte be- 
vindinghe klaerlickgetoont wert. 

lek heb oock aenghemerekt , dat 
defè dieren eerfe tot haer veranderin- 
ghe komen , van alle haere onreynig- 
heden moeten ghefuyvert worden, 
want anders en konnen fy niet veran- 
deren. Ende dat defe veranderinghe 
A 5 met 



IO ME T A MOR PH O S I S 

met groote rreckingen , arbeydt ende 
pijne gefchiet. Doen dacht ick , dat 
ons dit een voor-beeldt diende te we- 
len ,om onstereynighen van alle bc 
fmettinge der ziele ende des lichaems, 
omdooronfe doot toe-ganck te heb- 
ben tot den throon der genaden inde 
hooghfte Hemelen, alwaer niet pn- 
reyns en kan in-komen ; want die de 
hope der zaligheydt wil verkrijghen , 
die moet hemfelven reynigen gelijck 
Godt reyn is ; ende dat vandefonden* 
welcke alleen de menfchen voor God 
verfoeyelick ende onreyn maecken. 
Matth.iiy. 2 (or< 7. i . i lob. 3. jipoci 2. 
uyt-treckendeden ouden menfche,op 
dat wy den uieuwen Menfche mogen 
aen-doen die nae Godts gelijckenifle 
herfchapen wort : even gelijck defe 
dieren haren ouden huydt af'doen , 

ende 



Naturalis. II 
cnde een ganfch nieuw ende veran- 
dert lichaem krijgen. 

Als nu defe dierkens gefuy vertzijn 
van alle haere onreynigheden , ioo 
gaen fy haer gelijck als in een Graf 
beforgen , ende 1 pinnen voor haer iel' 
ven een huysken datfeer konftigh is, 
ende een wonderliek werck vande 
wijfe , voor-bedachte , ende voor' 
forghende Natuyre. In dit huysken 
laetenfyeen klcyne operónghe, die 
feer behendigh gbemaeckt is, door 
welcke fyop baeren beftemden tijdt 
uyt-komen. In defe huyskenszijnfe 
voor haere vyanden ( welcke de mie- 
ren zijn) bewaert, ende leggen daer 
even als of fy doodt waeren, hoewel 
in haer noch een levendigh fop ove- 
righ is welck haer ziele is ,ende het 
welcke teghen den tijdt van haere 

ver- 



12 Me T AMO R. PHOS I S 

veranderinge endciiyt-komfte begint 
opte-fwellen ende tc fermenteren , 
foo datfe weder in een. ander leven 
ende in een nieuwe gheftalte des 
lichaems te voorfchijn komen. Dit 
gaf my in bedencken, dat wy veel 
meer voor ons affterven, voor ons 
felven behoorden tebeforgen niet al- 
leen een bequaeme ruft-placts voor 
onfe lichamen , maer boven al de He- 
melfche woon-plaetfen onfer Zielen 
by Godt, tot welcke onfe Zielen ko- 
men moeten na de doodt , namelick 
tot haeren oirfpronck diele gegeven 
heeft , gelijck het lichaem tot der aer- 
den keert daer het uyt ghenomen is ; 
yder deel onfes wefens weder-kee- 
rende tot fijn begin fel ende eerften 
oirfpronck. Ecclefiafi:. 12. 

Nochhebickghefien, dat als een 

rupfe 



Naturalis. 15 
rupfe haer tot veranderingeftelt voor 
haeren natuyrlijcken tijdt, datis, eerfe 
langhe ghenocgh geèten heeft, ende 
haeren vollen wafdom heeft j dan en 
krijghen fy na haere veranderinghe , 
haere behoorelicke gcftalte niet,maer 
zijn leelick ende elendigh, de vleu- 
gelen zijn tekort ende verkrompen, 
gelijck perkement dat te nae by het 
vyergevveeftis j dieanderilntsin den 
tijdt van een half uyr net geverft ende 
uyt gefpannen worden. So dat hy nu 
die vleugelen nieten kan ghebruye- 
ken, ende fijn koftniet en kan foec- 
ken . ende d'erhalven veel elendigher 
is dan te vooren , ende lanxde aerde 
kruypen ende vergaen moet. So dacht 
ick (by gelijckenifle ) inmijnfelven, 
falhet gaenmetde gene die den tijdt 
der ghenade in dit leven verfuympt 

heb- 



14 Metamorphosis 
hebben, ende wekkers Zielen met 
het geeftelick broodt des Goddelic- 
ken Woordts ende Chrifti , niet en 
zijn gevoedt, die Tullen een elendige 
oprtarTdinghe hebben , ende veel on- 
geluckiger worden dan fy in dit leven 
gheweeït zijn. Maer in teghendeel » 
indien wy in dit aerdfche leven, na 
den wille Godts heylighlijck leven , 
fbo hebben wy in Godts Woordt de 
belofte, ende in defedierkens eenig- 
fints een voorbeeldt j datwynaonfe 
opftandinghe vande aerde lullen met 
Chrifto inden Hemel op-ghenomen 
worden, nieuwe verheerlickte licha- 
men vercrijghen , ende metdeliefïè- 
lickheden ende foetigheden die ter 
rechter-handt Godts eeuwiglick zijn, 
verfadight worden: gelijckdefe die- 
ren , dieeerft aerdt-kruy pende Wor- 
men 



Naturalis 15 
men waeren ,nu inde locht vlieghen > 
ende den honigh ende liefFélickhe- 
den der befte bloemen genieten, na 
datfe een ander leven ende gheftalte 
des lichaems verkreghen hebben. 

I ONDERVIND IN GE. 

DE Rupfe* afgebeeldt by letterA. 
(welcke ick om van andere te on* 

der- 

a* De rupfen zyn fommighe ruych ende hayrich , 
welcke meeft fenynigh geacht worden; fommige glat 
gelijck de Zyd-wormen ende andere. Ende hocwelfe 
feergroote fchaede doen aen de boomen , foo 2ynfe 
echter feer dienftigh om veelderley gevogelte te voe- 
den, Somtijts komen veelderley foorten van Rupfen 
in fulcken grooten menichie voort,datter by-nageen 
loof van haer overigh gelaten wort : waerom fy oock 
een heyr Godts ghenaempt werden , waer door feer 
groote fchade den menfehen toe-gebracht wert. JoeU 
14. Wat de Kupfe heeft overgelaten , heeft den Sprïnckm 
haen afgegeten , ende wat de Sprinckhaen heeft over~ 
gelaten , heeft den Kever af-gegeten , ende wat de Kgver 
heeft overgelaten^heeft den %ruyd~worm af gegeten, c* 2* 
2$.al/bo fal ick u lieden de jaren vergelden die den fprinc- 
haen, de kever , ende de kruyd-worrri) ende de rupfe heeft 
afgegeten : mijn groot heyr dat ick onder ugefonden heh« 
te, Siet Amos* 4. 9» &c, 

C 



i6 Metamor phosis 
dcrfcheydcn , den Egel-rups noeme ) 
heeft haren oirfpronck uythet faedt 
dat de paeuw ooge ( van welcke hier 
onder gewagh gemaeckt wert)fetop 
de tweede foorte vande grootebrant- 
nerels , in het Latijn ^/wgenaempt. 
Ditkruydt fchijnteen verwarmende 
kracht te hebben , dcor-dien het aen- 
geraeckt zijnde, door fijnkleine doo- 
renkens die op de bladeren ftaen , de 
handt feer doet ontfteecken,ende met 
puyftcn of bladderkens op-loopen ; 
welck ongemackverfacht ende weg- 
genomen wert, indien-men deplaets 
des brandcs ende pijne vrijft met het 
fap dat uyt gras geperft wort. 

Defe Rupfe heb ick ghevanghen 
den 1 4 Mey , 16^5. ende onderhou- 
den met netel-bladerén tot den 11 
Junii des (elfden jaers; doen heeft fy 

haer 



Nat u r a l i s. 17 
haer tot de b veranderinghe ghefet, 
maeckende het achterfte ey nde vande 
veranderinghe feer valt, met den kop 
nedet waerts hanghende 5 als te fien is 
by letter B. 

B Defe 

b. Alle Rupfen die eenigh fpindfel uyt haer fel ven 
voort-brengen , na datfe iich daer in verborgen heb- 
ben , foo krijgen fy een geheel andere gedaente dan- 
fe te vooren gehadt hebben» Want te voor warenfe 
facht , aten , bewogen haer van d' een plaets na a'an- 
derende hadden pooten ; maer nadatiè fichin haer 
fpindfel tot veranderingegefet hebben, fo en fietmen 
in hae r geen bewegtnge , dan alleen alfmen die aen- 
raeckt , fy en eten niet , worden harder , ende men 
wortergeen pooten aen gewaer. Siet .ildrovandum 
lib.z dt infectiscap* f. uyt defe veranderingen komen 
daerna verfcheyden ghedaenten van papi/wnes die wy 
witjens of boter-kapellen noemen* 

'tGenefich inde gemelde veranderinge vertoont eer 
daer de papiliones uyt voort-komen , hebben de ou- 
de genaempt chry/a//des ende aurelia* , om datfe fom« 
tijts het coleur van goud vertoonen;hoewel der oock 
zyn die wit, groen, of van andere coleuren gevonden 
worden* Wy noemenfe in het gemeen uyltgiens,hoe- 
welfe feer verfchillen in haere gedaente. Doch ge- 
meenelick vertoonen fy het fatfoen van een kindt 
dat inde luyren gewondenis, met hoornkens ende 
gelijck als met een my ter op den kop* Aldrov* ibidem* 

B Daer 



i8 Metamorphosis 

Defe vertooninge duyrde den t\jt 
van negen- thicn dagen,als doen quam 
daer uyteen fchoonevier gevleugel- 
de c Paeuw-oog.gelijckin defe mede- 
gaendefiguyre aen-gewefen wort, by 
dc letter C. 

Als dele Paeu-oogh eerft voort- 
quamuythaereveranderinge, waren 
haere vleugheleneven als nat papier 

geftelt, 

c < Daer tyn feer veel foorren van papüiows, of bcter- 
kapdkkens , waer van te lien is by <4l4rov. Mouffetus* 
Jon/ïonus ende andere. Eenige vliegen by naehte diefe 
£ haUnas noemen, andere vliegen inden dach- Beyde 
beminnen feer het licht*gene dat des nachts, defe dat 
des daeghs (ich vertoont* Die by nachte vliegen, ver- 
toonen fch dickmacl ontrent de brandende kaerfen, 
lampen, of eenige aidere lichten : ja vliegen fomtijts 
daer in , ende worden verbrant. By defe worden niet 
fonder reden vergheleken de gene die door onmatige 
liefde tot de welluft > of fpijlè ende dranck , faaer feU 
ven bederven. Of occk die al te nieuw kgiench zijn 
om de Goddelicke gebeymeniflèn te onder-foecken : 
want God woont in een cmoeganckelick licht , ende 
veel eer fouden wy vanden glants fijner heerlickheyt 
verflonden worden, dan fijn geheymen ende onna- 
ipeureheke volmaaktheden uyt te vinden* 

Het 



Naturalis. 19 
t geftelt waer uyc eenige druppelkens 
1 waeter vloeyden : doch ( dat mijns 
• oordeels won derlick was.en op*merc- 
kens waerdich) fy wierden inden tijt 
van een half quartier vaneen uyr vol- 
komentlick ftijf,uyt gefpannen,ende 
bequaem om daermedete vlieghen. 

Het voedtfel dat defe ghemelde 
Paeuw-oogh ghebruyckt, isfuycker 
j ende verfcheyden foorten van foetig- 
li heden , doch infonderheydt den ho- 
I ningh;diefe van de bloemen weten te 
haelcn : en boven al beminnen fyfeer 
bedorven freuy t , om welckfy tegen 
malkanderen dickmael vechten. 

Sy verberghen haer des Winters 
inde Schoor-fteenen der landtlieden, 
uy t welcke ick de felfde ibmtijts met 
fterck vyer te ftoocken , hebbe doen 
te voorfchijn komen. Oock onthou- 

B 2 den 



2o Metamorphosis 
den fy haerdickmaelinde holle hoo- 
rnen. 

II ONDER VIN DINGE. 
Elijck yder voghel fijnen byfon- 
\rf deren aerdt,heeft ten aenfien van 
fijn geftalte, eygenfchappen, plaetien 
in welcke Cy haer onthouden ende, 
foo voorts ; Co mede ten aenfien van j 
haer voedtfel ende oirfpronck , welc- 
ke in verghelijekinghegeftelt zijnde, 
inde dieren fomtijts geheel contrary 
b. Want daer den Paradijs voghel ge- 
fegt wortfijn woon plaets inde lucht 
te hebben, ende fijn aes uytde wole- 
ken te haelen ; fo fietmen in tegen- 
deel dat den Hoepentoep fijn voedfel 
foeckt uyt de vuyligheydt die van 
menfehen ende beeften af-gaet. Dit 
kan noch klaerder af-ghenomen wer- 
den uyt defe made , die wy om de on- 1 

rey- 



II 




Naturalis. 21 
reynigheydt van haeren oirfpronck 
ende vuy le ftofïè uyt wclcke fy voort 
kompt,de fi&ijn-made ghcnaempt heb- 
ben. Want fy onthoudt haer inde 
vuyle ende ftincke ryolen ende hey- 
melickheden in welcke fy oock haren 
oirfpronck heeft uyt een verrottinge 
die in een vochtige ende warme ftoffe 
aldaer veroirfaeckt wert. 

Den langen fteert die defen worm 
heeft, bewaert hem dat hy in het 
voort kruypen niet om en rolt , want 
fo haeft hy gewaer wort dat hy rollen 
foude, foweet hy dat door het krom- 
men des fteerts daedelick te verhin- 
deren. 

Defen worm heeft (ich tot veran- 
deringhe beginnen te ftellen den 16 
Augufti, tot wekken eynde fy ghe- 
woonelick kruypen indegerren ende 
B 3 groe- 



Metamorphosis 
groeven van oude muyren.Sy verblij- 
ven in haere veranderinghe den tijdt 
van feventhien dagen. Want na dat 
ick hem daer dus lange hadde fien in- 
liggen, fo is daer uyt voort gekomen 
een tamme bye ^gheli;ek af-gebeeldt 

is 

d. Hetfehijnt een vreemde faeck te wefen dat de 
Byen , ( die fo uyt-nemende vernuftich zijn ende van 
wekkers wonderlicke tvereken ende regeeringhe 
feer veel , maer echter noyt genoech na waerdig- 
heydt ende waerheydt gefchreven is : ) uyt fulcken 
gheringhen ftoiïe ende onreyne vuyligheydt voort- 
komen. Het is nochtans feecker ( feght Jonftonus in 
fijn natuyrelicke Hiftorie i. demfcctis) dat uyt 
verrotte Stieren, Oflèn, Koeyen ende Kalvert de Byen 
geboren worden* Daer wort by-ge voegt dat de Ko* 
mngen ende Hooft-officieren uyt de berfenen , maer 
deghemeenebyen uyt het vleefch haren oirfpronck 
flemen. Infgelijx mede uyt her merch van het rugge 
been ; doch dat die uyt de herfenen komen de 
fchoonfte. voorfichtichfte > fterckfte ende grootfte 
bevonden worden. 

Vande gewoonlicke voortelinge der Byen wort feer 
verfchillig gevoelt ende gefchre ven;men liet niet dat 
tot dat werk de mannekens met de wijf kens t'famen 
komen. Jonftono tejle loco citato , apum coïtus vifus eft 
nunquam. Sommige meenen dat de koningen aüeenc 
de mannekens zyn ende faedt geven tot de voortee- 

linghe , 



Naturalis. 03 
is inde tweede af-beeldinge by de let- 
teren A. B. C. waer van A. de maede , 
B. de veranderinge der felfde, ende C. 

de 

linge, ende dat fe daerom grooter 2yn # Den geleer- 
den Vollius fchrijft vaiide voort-fettinghe der byen , 
uyt verhael der gene dié mét de byen om-gaen, aldus. 
Den Koningh der byen fet fyn faedt in yder huysken* 
Dat faedt heeft de gëdatente van een wit blaesken,üyt 
welcke een wit wormken voort-corhpt het faedt van 
ilaep-kruydt niet ongheiijek. Rontom dit blaeskeri 
wort varidè géfrieene byen uyt den daeuvv gedaefi een 
taeye witte voehtigheyd* Sodatdefe witte vochtig- 
heyt te verghelijcken is by het wit van een ey , maer 
het faedt des Koninx by het geele des eys. I^a dat de 
gemelde blaeskehs metdefe taeye vochtigheyt om- 
Cfrigèlt zyn. fobroeyèn dé broeyd-byen de felfde uyt, 
Daerna beginnen fy allenxkens meer en mee|: te fwel* 
ïëri, tot datter eyndelick fulcke wormkens uyt-ko- 
men ghelijckmen uyt de vette kaefen fier te voor- 
fchijn komen. Ten laetften worden daer uyt voort- 
gebracht völmaeckte byen , het velleken opensplij- 
tende , binnen den tijt van thien , twaelf of meer da- 
gen , na dat het béqua'em weder is. Siet ttb. 4. de ido- 
lolatnacap, 66.pag< ïfll. ofh dat de by^en gefament- 
lick als in eèri regeeringe leven , fo hebbenfe in onfe 
ctüyf féhé talé daèr i'xti hac'tf rvaefn gekregen , órh datfe 
byeen leven. So dat byen , fo veel is als ^-^w,Om te 
béter erirarentheydft te nerheri van haer voorteelinge, 
regeringe ehde wereken , fo dunckt my, datmen daer 
toe Behoorde të géBruycken Byen-Rorven van glas of 
eerïigê doorluchtige ttoife gematckt* 



•24 Metamorphosis 
de bye vertoont die daeruyt gheko- 
men is. Welcke in het eerfte my 
fcheen fonder vleugels te wefen , want 
in plaetfe vande felve fach ick twee 
witte plecken van grootte ontrent 
gelijck eenfpelden-hooft, als in mal- 
kander gevouwen. Doch de bye be* 
gon dadelick die witte plaetfen met 
haer achterfte pooten geduyrich uyt 
te ftrijeken , ende heeft de felve inden 
tijdt van ontrent twee uyren fo net 
uy t-gepolyftert, datfe tot volkomene 
ende fatfoenelicke vleugelen gewor- 
den zijn. 

Het voedtfel van defe bye is de 
foetigheydt diefe haelt uyt de bloe- 
men vanden carduus f)lvepris, daerfe 
dickmael op gevonden wort. Oock 
eten defe byen fuycker,ende konnen 
daer mede eenen langhen tijdt in het 

leven 



NATURALIS. 2£j 

leven gehouden worden. Sy en zijn 
niet feer hongerigh, ja konnen den 
tijdtvan een-en-twintigh dagen Ton- 
der eenigh voedtfel in het leven blij- 
ven : een teyeken dat haere ingeboo- 
ren warmpte feer wel gematight is 
teghen haere natuyrelicke vochtig- 
heydt. 

III. ONDERVINDINGE. 

GElijck meeft alle rupfen haeren 
oirfpronck nemen uyt eenigh 
faedt * , fo is oock defe rupfe voort- 
gekomen van een faedt dat aende bla- 
B 5 deren 

e. Sommige meenen dat alle dieren oock de infecta 
ende de alder kleynfte uyt eenigh faedt geboren wor- 
den , ende niet uyt enckele verrottinge ; ende dat de 
kleenefaden allelïnts konnen verftroeyt worden, of 
met de k.uyden op-gegeten zynde , daer na inde die- 
ten of na haer doot uyt de felfde , vetfeheyden dier- 
kens veroirfaeckt worden. Ja dat op dierghelijcke 
maniere de vorfchen fomtijts konnen inde locht ge- 
boren zyn, ende met den regen neder-gevallen; dtor 
dien eenich van haer faed inde locht met de dampen 
B f op. 



i6 Metamorphosis 
deren vanden popelicr-boom ghefe 
was, ende door de hitte der Jönnefti 
uytghebroeyt wiert. Defe Rupienl 
eten feer gcernde bladeren vande po-k 
pdier-boomen of oock willege boo-lfe 
men,welcke beyde bladeren malkan-lfi 
deren in krachten feer gelijck zijn, h 
Defe Rupfen worden van verden |t 
gefien, om haer fchoon wit datfe heb- 
ben , ende om datfe haer inde hoogte 
op de boomen onthouden ; om welc* 

ke 

öp-genomett was , ertdedoorde warmpte désluchtl 
tot vorichen geworden* Edoch daer zyn fo veel dier- 
kens die uyt ïarick verltof ven hout , uyt het fnid'deflf 
der befloten vruchten > endé uyt alderiey verrotte 
ende bedorven faecken voort-komen , ais mede uyt 
enckele broedinge , daer maer eenichiints een bequa- 
me VGchtigheyt ende gematigride warmte gevonden 
wort ; dat net onmoghefick is in alderiey oirfprorick 
der dieren eerïtch èygen faedt aeri te wijfen* Ghelijck 
in het vervoïgh defer uyt-virrdinghen noch verder 
blijeken fal. Want de warmte ofte natuyre en kar* 
lioyt ledich wefen , maer daer eenichfints maer be- 
quaeme bereydinghe van ftoffekan vallen, daer uyt 
komt altoos yets Jevendichs voorc, fo dat den onder* 
ganck van het eene,den op-ganck wort van het ander. 



Naturalis. 27 
%e reden ick haer tot onderfcheyt , de 
tVerde-fienders genat mpthebbe. 
11 Ick hebbe defe Rupfe van eten 

• verforght vanden 2 1 Mey tot den 

• fefden junii , ende als doen heeft hy 
fich tot rufte gaen leggen , om na fijn 
veranderinge een vroeyelicker leven 
te verkrijgen. Ende fy is inde veran- 
detinge gebleven den tijdt van veer- 
thien daegen, ende doen isdaer üyt- 
gekomen eenen witten uyl. Gelijck 
inde derde af-beeldinghe te fien is, 
waer van A. de rupfe, ende B. denoyi 
vertoontjdie daer van voort-gekomen 
is. Na dat dituylken met fijn gefel- 
fchapeenige dagen vroeylick geweeft 
was,fo heeft het fijn faedt gefet.Korts 
daer aen is het manneken geftorven t 
maer het wijfken bleef noch in het 
leven den tijdt van vier-en-twintieh 

■da- 



a8 Metamorphosis 
da<*hen,hoe wel ick nieten konde be- 
den eken waerby dat hetfo langhe in 
het leven konde blijven , alfo hetgeen 
voedfel en gebruyekte. 

IV.. BEVINDINGE. 

DEfen fWorm wort gevonden in- 
de fecreten > nemende (i)nen oir- 

fpronck 

f. De Wormen worden voort-gebracht by-nain 
alderley foorten van dingen , niet alleen door verrot- 
tinge maer oock in fatken die tot verrottinge niet en 
komen : want (fegt Jonftonusjals de Meulei ars haer 
Mokn-fteencn fcherpen , fo vinden fy dat deer wor- 
men in geboren worden. Sommige Wormen '"dan ko- 
men uyt verfcheyden boomen , ghewaffcn , kruyden: 
andere uyt verfcheiden beeften ; andere worden inde 
menfehen geboren, of in haer leven, of na haer doot. 
Daer worden oock Wormen geboren in fteen-achtige 
of fchelp-achtige lange ronde buyskens hangende 
aende fteen-klippen of oude fchelpen. Sommige van 
defe buyskens zijn recht , andere krom ende om-ge- 
draeit. In defe buyfen leven ende worden voort-ge- 
bracht wormen ontrent een vinger lanck; Van welc- 
ke breeder te lien is by Rondeletius 9 Jonjionus , +ildro* 
vandus &c* In het jaer ifp4 wierden in Italien meni- 
ge Wormen van een onbekende gedaente iade locht 
gefien , welcke gelijckeen dicke wolcke.het licht der 
Sonne vèrduifterden. Jon/i.lib.s* de mfectis, caj>. Z* 




VI 



Naturalis 29 
ipronck uytden dreck der menfchen, 
ende is feer traegh in het voort-kruy- 
pen : fo datmen hem niet Ibnder re- 
den mach noemenden yujknkuyaerdt. 
Hy leydefich tot veranderinghe den 
28 September ende inde felfde blij- 
ven ligghen tot den 2 2 O&ober, dat 
is vijf-en-twintig daegen. Ende doen 
is daet ny t voort-gekomen een kley- 
ne vlitghe. gclijckinde vierde figuy re 
vertoont aende letteren A. B. kan ge- 
ilen werden. Defe vlieghen onthou- 
den haer ontrent de plaetfen daerle 
van daer ghekomen zijn , ende hebbe 
die met fuyeker niet konnen in het 
leven houden. 

V. BEVINDINGE. 

DEfe made of worm heeft haeren 
oirfpronck gehadt uy t een war- 
me 



Metamorphosis 
meg vochtighey t , waer door alle ver- 
rottinghen ende bedervinghen ont- 
ftaen , ende om dat de natuyre of 
warmpte niet en kan ledich wefen> Co 
wort uy t het verderf van het eene wat 
anders gheboren. Want den onder- 
ganck van het eene , is den op-ganck 
van het ander, ghelijckin veelderley 
gelegen theyt bevonden wort. Ende 
in het byfonderfo is defen worm ge- 
fprooten uyt bedorven drooghen- 
vifch , welcke ick onder een glas be- 
waert hebbe. Ende ick hebbe bevon- 
den dat op den 1 6 Mey defen worm 
in een h ey verandert was , ende dat 

uit 

g. Dat de vochtigheidt ende warmte t' famen wel 
ghematicht zijnde , alderbeft bequaem zijn tot de 
voorteelinge , als mede tot het groeyen ende voort- 
bringen der gewaHèn ende dieren , leert allelanrs de 
dagelixe ervarentheidr. 

h. Dat uit eyeren dieren komen is ghemeen ; maer 
dar een dier iri een ey verandert , ende dat daer uit 
weder een ander foorte van gedierte voort-komt, 
fchijntfeer vrempt tewefen. 



N A T U R A h I 5. 31 

uyt dat felfde ey op den 1 1 Juniidaer 
na , een groote foorte van een vliege 
gekomen is, als by letter E. mach ge- 
ilen worden. 

VI. BE V1NDINGE. / 

HEt begin van defen worm is uyt 
de verrottin ge van een xuycker- 
wortel, ende heeft inde felfde wortel 
fich tot veranderinge gefet op den 9 
Augufti , ende is daer uyt voor-ghe- 
komenopden 2$ vande felfde maent 
een lanck fwart beeftken , gelijck by 
letter F. afgebeelt ftaet. Het achter- 
ftelijf fleept achter- aen,ende is traegh 
in het kruypen , gelijck oock te voo- 
ren den worm geweeft was. 

Als dit beeftken eerft uyt-komf ,f<> 
is het van coleur bleeck-gheel , ende 
het lijf vooren watroot-achtigh:maer 

daerna 



32 Met amor phosi s 
daerna wort het hoogher gheel ende 
naderhandt amber-achtigh, ende eyn- 
delick fchoon fwart. Ick hebbehetby 
wat foetigheyt eenen langhen tijdtin 
het leven behouden. 

VIL VERANDERINGE: 

DEfe rupfe eet het loof van brae- 
men ende willige-boomen.welck 
beyde tamelick verkoelende 2ijn,met 
een t' famen-treckende eyghenfehap. 
Ick hebbe hem wegh gheiet om tot 
fijn veranderinghe te komen op den 
1 3 Junii,endely heeft haer fel ven ge- 
lijck als begraeven ende in een raft- 
plaets begeven tot op den 1 4 Julii, Co 
datfe in haer veranderinghe gheble- 
ven is den tijdt van een-en-dertigh 
daegen. Ende doen is daeruy t voort- 
gekomen eenen bruynen uyl , gelijck 



VII 




VIII 




Naturalis. 53 
by de letter G. af-ghebeeldt is. Sijn 
co leur treckt na den gheelen,ende op 
jeder vleughel ftaet een rondt pleck- 
jen uytden witten. Defen uyl was na 
fijnen aerdcfeerfrerck , hoewel hy in 
den tijdt van twee dagen doodt was* 
lek noemden hem denvoorfiebtigben y 
om dat hy in fijn voort-kruypen feer 
feecker ginck. 

VUL BEVINDINGE. 

DEfe bonte Rupfen onthouden 
fich aende Duyn-kanten , nemen 
haerfpijfe van verfcheyden kruyden, 
ende zijn aen geen eenderley voedt- 
fel verbonden, maer weyden wijdten 
breedt ontrent de Duynen. Ick en 
hadde defe Rupfenaeuwclijx te huys 
gebracht , ende met haer coleuren af- 
gheteyekent nahet leven, offy ftelde 

G haer 



34 Metamorphosis 
haer felven tot veranderinge op den 
i 2 Julii, in welcke fy gebleven is tot 
den 5 September, dat is vijfende vijf- 
tighdacgen lanck, ende doen is daer 
uyt voort ghekomen defen Uyl af- 
gheteyekent aen de letter A. Defe 
Ruple fcheen teer te zijn, 't welck ick 
oordeel veroirfaeckt te wefen, om 
dat hy wat te vroegh van fijn ghe* 
woonelick voedtiel ontrocken is ge- 
weeft. Ick heb hem om ondericheydt 
te maecken , den Jager ghenaempt. 

IX. VERANDERINGE. 

*P\ Eie Rupfe en is de voor-gaende 
*-^nietfeer onghchjekin coleuren ; 
doch defe is gladt, macr de ander 
hayrachtigh ; d J een klein , en d'ander 
groot. Dele Ruple gebruyekt tothaer 
onderhoudt de bladeren van Sint la- 

cobs 



Naturalts. gc; 
cobskruydr, 'twelckick hem gege- 
ven hebbeden rijde van acht dagen. 
Hy is in fijn volle kracht inde tnaent 
van Julius, want ontrent dien tijde 
gaethy fïch tot verandtringe ftellen, 
ende blijft als doodt begraeven lig- 
ghen aen een ftroo-halm , op fodanige 
maniere als aen de letter A uytghe- 
druckt is, ineen ftofTè welcke in het 
aenfien de geelde zijde te boven gaet. 
Volghens mijn eyghen bevindinghe 
fo heeft fich defe Rupfe tot verande- 
ringhe ghefet op den 24 Julii , ende 
ly is in die veranderinghe blijven lig- 
gen tot op den achftenMey des vol- 
ghenden jaers, ende op dien tijdt is 
daer uyt-ghekómen een fchoonUylt- 
jen, bontachtigh* teghelijcke fwart 
enderoodt: ende heeft fijn twee bo- 
ven- ftaende koleüren by-na beheu- 

C 2 den. 



%6 Me TA MOR PH O SI S 

den, uy tgefondert dat het geel in root 
verandert is, 

Dit Uyltjen heeft drie ën-twintig 
daegen fonder eten geleeft , ende na 
dat het fijn laedt geftelt hadde is het 
gtftorven. Ickhebbe defe Rupfede 
Zund-rups ghenaempt , om dathy fijn 
verbüjf-plaets altoos inde Duynen 
houdt , of dicht daer ontrent. 

X. BE VINDIN GE. 

ÏN defe Rnpfe heb ickeenen byibn- 
deren aerdt ende eyghenfchap ge- 
mcrckt. Want daer de andere meeft 
alle vochtigh zijn van gematigheydt , 
door dien fy door fappige bladeren 
gevoedt ende onderhouden werden, 
ende d'erhalven eten ende drincken 
te gelijcke ; ende boven haer ghe- 
woonelicke ipijfe geen dranck van 

noo- 



Naturalis 37 
nooden hebben. Daer zijn in tegen- 
deel defeRupfen feerdroogh van na- 
tuyren , ende zijn feer tot den dranck 
gheneghen : daer van ick ver trouwe 
dat de oirfaeck te vinden is in haer 
voedtfel, zijnde de Bladeren van wil- 
lige Boomen , welcke van een droogc 
ende tTamen treckenden aerdt zijn. 

Defe Rupfen nemen haeren oir- 
fpronck uyteenen ring, die van klei- 
ne eyerkens dicht aen malkanderen 
liggende, gemaecktis, enderontom 
de dunne tacken der boomen ghefet 
worden , ende fo vafl: aende felfde 
kleven > datfe met een mes daer van 
gemeden moeten werden. Sy konnen 
de koude felfs vande hardfte Winters 
genoeghfaem uy t-ftaen , Tonder eeni- 
ghefchaede vande koude te lijden: 
Ende komen uyt haere eyerkens in 
C 3 het 



Metamor phosi s 
het vocr-jaer, doch niet eer voor dat 
jfy op de hoornen aen welcke (y door 
de Sonne u\ t-gebroeyr werden , hacr 
natuyrelijck voedtfel vinden konnen: 
foo datmen de felfde niet ghewaer en 
wert,of daer is feeckcrlick groente,hy 
welke fy in het leven konnen behou- 
den werden. Hoewel ick door ey gen 
ervarentheydt geüen hebbe,dat defe 
Rupfcn uyt haereyerkensghekomen 
zijnde, elf weecken-lanck in het le- 
ven ghebleven zijn, by occafie datfe 
met eenighe tacken fonder op-fet of 
voornemen, op mijn folder gebracht 
waeren. 

Dit heeft my te meer op-geweckt 
om naederachttenemenopde veran- 
deringhe ende wedervaeren dat ick 
van defe Rupfen mochte vernemen ; 
ende daerom heb ick de felfde met 
voedfel onderhouden ende gequetct 



XI 




Naturai, is. 59 
tot datfe haeren volkomen wafdom 
verkreghen hadden , tot dat een der 
felfdenadatfe fich gefuyvert hadde, 
tot veranderinge ghekomen is op den 
2 Junii , ende is fo blijven liggen tot 
den eerften Julii, ende doen isdaer 
een foodanigen uykjen uyt-gekomen 
als by de letter A.te fien is : doch daer 
wasweynigh levens by, ende nadat 
het eenigre eyerkens geleght hadde is 
het ghcftjrven , ende de eyeren ver- 
drooghden , om datter gheen manne- 
ken by ge weeft en was . Defe Rupfe 
heb ickghenaempt den Nat-mus ,om 
dathyfo tot den dranck gheneghen 
was. 

XI. ONDERVINDING E. 

r_T Oewel daer weinig Rupfcn zijn 
*" -*die de kooien beminnen ,foo eten 
C 4 noch- 



AG METAMORPHOSIS 

nochtans defe feer gcern de favoeycn 
ende blom-kooien» in welcke fy groo* 
te fchade doen , de bladeren der ielve 
tufichen de ribben op etende,maer de 
roode kooien en roeren fy nietaen. 
S^n meeften vyandt is den kouden 
reghen , door wekken hy geheel tot 
water verdwijnt, foo datter niets dan 
alleen het vel overigh en blijft. 

Defe Rupfen hebben tweederley 
rijdt van veranderinghe ; want als fy 
haerdes Somers tot veranderinge fei- 
ten, lbo gefchiet die in eenen korten 
tijdt, maer indien haer veranderinghe 
inhetna-jaer begint, foo verblijven 
fy daer in den ganfchen Winter over. 
Ick hebbe defe beyde veranderingen 
door eygen ervarentheydt bevonden. 
W ant een van defe Rupfen heeft haer 
geièt tot veranderinge, ( welcke ick 

af-ghe* 



Naturalis. 41 
af-ghebeeldt hebbe aen de letter A) 
bp den eerften Julius , ende op den 
twaelfden dagh vande felfde maendt 
is daer uyt voort-gekomen een witte 
Boter-kapelle , diemen in Hollandt 
Wittiens noemt.Doch een ander Rupfe 
van defe felfde foorte , heefc haer tot 
veranderinghe beghevendcn 17 De- 
cember, ende is daer in gebleven den 
gheheelen Winter door, tot den i<$ 
Mey des volgenden jaers , ende doen 
quam infghelijx daer uyt voort een 
witte Boter-kapelle , de voorgaende 
in alles gelijck. 

Doch hier ftaet wel aen te merc- 
ken , dat ickom verderden aerdtde- 
fer Rupfen uyt te vinden , in een an^ 
der jaer, op den 18 December een 
groote menighte van defe Rupfen ge- 
nomen hebbe , ende van fpijfe ver- 

forgt 



42 Me T k MO R PHOS I s 
{brgt fo langh alle eten wilden. Doen 
heb ick bevonden ende ghefien dat 
de Rupicn die minft met fwart ghe- 
teyekent waeren , na datfe op- hielden 
van eten , vier dagen bleven ftil lig- 
gen , ende als doen quamen door de 
huydt aen weder -zijden van yder 
liupfe ' veertich en oock 50 en 52 
kleine Wormkens te voorfchijn : 
welcke fo haeft fy uy t-gekomen wa- 
ren . yder een geel zijden huysken 
fponnen, beginnende van onder op- 
waerts , tot dat het boven haer hooft 

toe- 

/. Defe Hiftorie is ganfeh vreempt , niet alleen ten 
aeniïen vande wijfe op welcke ckfe wormen voort- 
komen ; maerinfonderheydt om dat een ende felfde 
rupfe op tweederley manieren voorteelt ; riamelick 
op defe vreemde, ende dan op dcgewoonelicke wijfe» 
door haer faedt. Ten anderen, om dar een endefelfdè 
Rupfe tweederley voort-brenght , namelick fomtijts 
een wittien, ende fomtijts etn vliege. 't Welck noch 
meer te verwonderen is , indkn-men de derde wijfe 
van voorteelinge inde felfde rupfen aenmerekt , die 
hier noch by-ge voegt wert. 



42 Me T k MO R PHOS I S 

forgt fo langh aUe eten wilden. Doe; 
heb ick bevonden ende ghefien da 
de Rupfcn die minft met fwart ghe 
teyckentwaeren.nadatfe op- hielde 
van eten , vier dagen bleven ftil lig 
gen , ende als doen quamen door d 
huydt aen weder -zijden van yde 
fiupie 1 veertich en oock 50 en 5 
kleine Wormkens te voorfchijn 
welcke fo haeft ly uy t-gekomen wa 
ren . yder een geel zijden huyskei 
fponnen, beginnende van onderop 
waerts , tot dat het boven haer hooi 

toe 

/. Defe Hiftorie is ganfeh vreempt , niet alleen te 
aenlïen vande wijfe op welcke defe wormen voort 
komen ; maerinlbnderhe)dt om dat een ende {elfd 
rupfe op tweederley manieren voorteelt; namelic» 
op defe vreemde.ende dan op dcgewoonelicke wijle 
door haer faedt. Ten anderen, om dat een ende felfd 
Rupfe tweederley voort-brenght , namelick fomtijt 
een wittien, ende fomtijts etn vliege. 't Welck noc 
meer te verwonderen is , indkn-men de derde wijl 
van voorteelinge inde felfde rupfen aenmerekt , d 



N A T ü R A L I S'. 45 

toe gm< k. Als fydit alle Co gefpon- 
ncn hadden tot haer felfs bewaeringe 
teghen de koude vande lucht, doen 
tfuam de M >eder-rups uyt wekkers 
lijf ly voort-ghekomen waeren , ende 
dit fpon de (elfde aile aen malkande- 
ren vaft (als met een bandt der lief- 
de) opdatfy uythaer veranderinghe 
komende, malkanderen (ouden vin- 
den, endefaedt na-laten. Ditghe- 
daen zijnde, fteide fïch de Moeder- 
Rupfè daer by , ende leefde noch met 
alle die wonden , (uyt welcke de 
veer ich en meer , te voorghemelde 
Wormen uyt-ghekomen waeren,) 
ende fonder eten,vanden 1 4 Septem- 
ber tot den ^8 dito. Ende den 9 Ó&o- 
ber zijn uyt de veertigh gliemelde 
en meer Wormken s , even foo veel 
*v kleine vlieghen gekomen , die maer 

/ f Behalvcn dit, foo teelen de vlieghen voort door 



44- Metamorphosïs 
fes daeghen in het leven bleven. 
Noch een ander Rupfe doch vande 
felfde foorte, nadatfe fich tot veran- 
deren ghevoeght hadde, ende veer- 
thien dagen daer in vertoeft , fo qua- 
men vooren uyt het hooft der veran- 
deringe twee Wormen te voorfchijn. 
Ende defe twee Wormen zijn in 

mijn 

faedt ende vermenginge; waer uyt wormen, ende uyt 
de wormen vlieghen voortkomen. Voorts worden 
de vlieghen by Mouffietus ende andere in veelderley 
foorten verdeelt, fo ten aenlien van haere grootte* 
coleuren, en ie ghedaente ; a:s mede ten aenlien van 
haeren oirfpronck , want fy oock uyt verfcheyden 
dinghendoorverrottinge geboren worden. Daerom 
wortter geoorieelt , dat alfer meer dan gewoonelick 
vliegen gevonden werden, de locht tot peft genegen 
is, gem ïrekt fy uyt een verrottinge voort komen* 

De Vlieghen dienen tot fpijfeniet alieen voorde 
Spinnekoppen, S valuwen ende andere dieren ; maer 
oock voor den Chxm^!eon % ghelijck Moujfetus ghe- 
tuyght gheiiente hebben» So dat fonder waerheydt 
vele gefchreven hebben , dat dit dier by de locht al- 
leen leeft. So yemanit begeerich is om te iïen een 
nette ende feer aerdighe befchrij vinghe vanden aerdt 
ende uytnemende eygh en fc aappen ende voordeelen 
der vliegen, die iefe Luciznus m mufc<£ encomio* 

l De 



Naturalis. 415 
mijn gefichte binnen den tijdt van 
ontrent een uyr ende een half ver- 
andert in twee Eyeren van coleur 
gloeyent-smberachtigh: ende inden 
tijdt van derthien daeghen quam uy t 
elck Ey een groot-acbtighe Vlieghe 
voort, Ovtrwelcke vremdeende ver- 
fcheyden manieren van veranderin- 
gen,ende dat in een ende felfde foor- 
te van Rupfe ick feer verwondert 
was, fo dat mijn verftandt als verftelt 
ende ftille ftont. Ende dit is voor fo 
veel ick tot noch van die foorte der 
Rupfen hebbe konnen met ervarent* 
heydt uyt-vinden, want ickin allen 
defen niets en fchrijve, dan alleene- 
lick het gheen ick in cyghen perfoon 
bevonden ende gefien hebbe. 



XII. BE- 



M ET A MO R PHOS I S 



Xlf. BEVINDiNGE. 

Dit is mede een by fond ere flach 
van Rupfen , want ick heb be- 
vonden dat hy feer tot drincken ghe- 
negenis, ende lijn hooft in het water 
fteeckende , heft fich met het voor- 
lijf om hoogh * het felfde dtckmael 
hervattende, ende kët alfo het drinc- 
ken neder-fincken , even op f >dani- 
ghen wijle als de Hoenderen doen. 
Dele Rupfen en willen niets altoos 
eten dan alleen de groote loorte van 
gras , ja fouden eer ilerven dan yets 
anders proeven. 

Na dat de(è Rupfe haer fel ven had- 
de ghefuyvert, fo heeft fy haer tot 
veranderinghe ghefet op den 7 Junii , 
ende is daer in gebleven tot den der- 
den Julii , dat zijn 27 daeghen , als 

doen 



XII 




xm 




Naturalis. 47 
doen is daer uy t-gekomen een groo- 
ten Uyl gheelachtigh, hebbende een 
rooc itreepken op elcke Vleughel. 
Defe Rupfe bevondt ick dat by dage 
feerflaperig ende loom was, houden- 
de fich geheel iiil , ende hoewel men 
fijn vlercken op licht, lo tretkt hy 
die weder ftillekens in. Maer als ick 
met de kaershem des nachts of inden 
avondt befocht, fo bevondt ick hem 
feer levendigh ende van een woelen- 
den aerdt. lek heb hem den Dronc- 
kaèrdt ghenaempt om dat hy feer tot 
het drincken genegen was. 

XIII. BEVINDINGE. 

Y Der Rupfe is ( gelijck wy in onfe 
Voor- reden aen-ghemerekt heb- 
ben) van een by fonderen aerdt , ja 
(by gelijckeniffeghefproocken ) van 

een 



48 Metamorphosis 
een eygene wijsheydtende voorfich- 
tigheydt. Want als defe Rupfe voelt 
dat den tijde des jaers beghint te ver- 
anderen , den Herft naedert , ende 
de koude locht gewaer wort, fo gaea 
fy ghefamentlijck voor haer felven 
een ichuyl-plaets verforghen , ende 
haelen tot dien eynde op de Peer- 
boomen of Doorn haghen eenighe 
bladeren te iamen met haer fpindfel , 
ende gebruyeken daer toe meeft de 
uytterfte toppen vande tacken, om 
dat het loof daer meeft teer is ende 
bequaemft om gheboghen te konnen 
worden , ende alfoo een woon- 
plaets voor haer gefamentlick te ma> 
ken. Sy miecken defe woon-plaets 
feer behendich , want fo langh het 
noch goedt weder is fo laeten fy een 
openinge om daer uy t en in te gaen » 

maer 



Naturali s. 49 
maer als de koude haer begint te 
dringen , fo maeckenfe die woonin- 
ge fo dichte toe, datfe felfs door de 
alder-ftrengfte vorft niet en worden 
befchadicljt , ende door dienfe van 
buyten vet-achtich is , foen dringht 
daer gheen water in , maer vloey ter 
over heen : doch fy lijden grooten 
aenftoot vande Meefèn,die defe Rup- 
fen feer graeghelick op-foecken en- 
de eten, 

Defe Rupfe hieldt op van eten den 
tweeden Junii, endcftelde fich dan 
tot veranderinghe , ende doen is daer 
uyt-ghecomen den 30 dito een wit 
uyltjen, hebbende op een y der vleu- 
gel een root pleckgien. Ick noem 
defe Rupfe den l\oeckoeck, om datfy 
daer in den felfden gelijck zijn , datfe 
van ontrent half September tot het 
D begin 



<5o Metamorphosis 
begin van April in haere fchuyl- 
plaetlènblijven, totdatfe de warmte 
der Sonnegewaer worden , ende be- 
ginnen dan weder te eten. 

XIV. VERANDER IN GE. 

Tl Oewel de Rupfen meefi alle by 
*- jl de Bladeren leven > ende daerom 
nietgeern vande felfde wijeken, maer 
altoos daer ontrent iich onthouden j 
fo en is nochtans dit in allen niet 
waerachtich. Wantdefe Rupfen heb- 
ben haer verblijf inde Aerde, ende 
fchuyleninde Aerde fo langh het dag 
is, ende komen eerft te voorfchijn met 
de duyfternifle , ende doen by nachte 
fo veel provifie van eten op , als voor 
den aen-ftaenden dach ghenoegh is , 
endezijn alfo eenichfints deVleder- 
muyfen ende Nacht-uylen ghelijck, 



XIV 




Nat u r a l i s. $i 
endedaeromheb ickhemden iSLacht- 
uyl ghenaempt. Sy eten Teer geern de 
jonghe fcheutjens van verfcheyden 
kruyden als onder anderen vankruyf- 
kenkruydt ende van tefkenf-kruydt, 
welcke kruyden beyde van verkoe- 
lenden aerdtzijn, 

Defe Rups ftelde fich tot verande* 
ringheden 28 April ende is daer in 
ghebleven tot op den 9 Junii , ende 
doen quam daer uyteenen donckeren 
Uyl, welcke fich by daeghe niet en 
laet vinden , maer alleen als het duy* 
fteris , ende onthouden haer inde ho- 
ven daer verfclieyden Kruyden ghe- 
plant werden , ende ontrent de bloe- 
men uyt welcke ly haer voedtièl ha- 
len. 



D 2 XV. BE- 



Metamorphosis 

XV. BEVINDINGE. 

ALs ick defe Rups eerft aenfach,{b 
dachtmydat hy eenichfints den 
aerdt ende eygenfchap des Hipocrits 
vertoonde : want hoewel hy feerfnel 
is in het loopen , fo is hy nochtans 
{iadelick ghertedt om fo wel achter- 
waerdts als voorwaerdts te loopen , 
na dat het hem goet denckt. Haer 
fpijfe zijn de bladeren der Doorn- 
hagen, welcke fy folanghe eten alfe 
diekonnen vinden. 

Als fy haer tot veranderinge gaen 
(tellen , fo voegen fy haer by malkan- 
deren in eenen troep , ende y der heeft 
fijnen byfonderen draedtdaer hy aen 
hanght, waerom de Land- lieden haer 
fèoeren-neftelmgen noemen. 

Defe Rupfe heeft haer tot veran- 

derin- 



XV 




Naturalis. 53 

deringhe gefteltden 5 Junii ende den 
2 7 dito is daer af-gekomen een / mot- 
te 5 die haer langhendegeern ontrent 
de Dooren-hagen onthoudt, tot dat 
fy haer faedtdaer op-gefet heeft, ende 
datfaedt blijft daer tot het begin van 
den naeften Somen want fy en komen 
niet te voorfchijn > voor dat haer fpij- 
fe voor haer gereedt is. 

XVI. BEVINDINGE. 

DEfe Rupfen eten de bladeren van 
Willighe Boomen ende onthou- 

D $ den 
L De Motten komen uyt wolle ende menigherley 
foorten van kleederen , lo van vellen als van andere 
ftoiFe gemaeckt , ende verderven het gene daerfe van 
voort-komen , gebruyckende tot fpijfe het felfde dat 
haer den oirfpronck gaf Ick heb in mijn cantoorje- 
genwoordigh een kleet dat uyt de Straet Davids ghe- 
bracht is , ghemaeckt vande buyeken van eenige vo- 
ghelen , welckerspluymen met het vel af-ghenomen 
Zijnde ende t'famen ghevoeght, de Inwoondeten al 
daer tot kleederen ghebruyeken . Uyt dit kleedt fien 
ick dat door de warmte een groote menigte van vlie« 
ghende Motten voort-ghekomen is die het felfde 
ganfeh verteeren ende tot ftof verbrij felen» 



34 Metamorphosis 
den haer inde fcheuten ofte bladeren 
weleke fy te Tarnen woelen met haer 
fjpindfel,endemaecken alfo voor haer 
(elven een Wooninghe , in weleke fy 
haer voor de hitte vande Sonne be- 
fchermen. Sy zijn feer fnel in het 
kruypen , ende foo haeft fy yets on- 
ghemeens ghevoelen behalven den 
Windt of yets datfe ghewendt zijn , 
folaeten fy haer felven dadelick met 
een draedt na beneden vallen , op dat' 
fe niet en mochten verleert of befcha~ 
dicht werden. Ick noemden hem 'Be- 
drieger , want als ick een van defe 
Rupfen meynde met de handt te vat- 
ten , fo liet hy fich haeftelick vallen , 
fodat ick in mijn meeninghe bedro- 
gen wiert. Hy heeft fïch tot Veran- 
dcringe gefet den 1 3 Junii endeden 
21 dito is daer een Uyltgien uyt-ge-^ 
komen dat feer vluchtigh was. 



Naturalis 55 
XVII.BEVINDINGE. 

DEfe Rupfe heb ick om fijn by- 
fondere ruygicheydt boven alle 
andere de fyygen Beyr genaempt. Hy 
bemindt feer de Krop falade ende de 
Scherley. So haeft als hy eenich gewe* 
mei Voelt, of datmen hemyewers me- 
de maer facht aenroert , fo gelaet hy 
hem als of hy doodt waer,ende houdt 
fich ganfch ftil,behal ven dat hy fich in 
een rolt als een ronden Bal , ende ver- 
heft fijn lanck hayr om hoogh, ghe- 
lijck een Eegel- vereken : maer alf- 
men hem wil by fijn hayr op-nemen, 
folaet hy dat dadelick los uyt-fchie- 
ten. De Mufichen ende andere voge- 
len en willen defe Rupfen niet eten , 
maer fchijnen een fchrick daer van te 
hebben j het kanwel zijn datfe van 
D 4 eenen 



$6 Met amorphosi s 
eenen fenynigen aerdt voor haer zijn , 
ende daer-en-boven Co enisoock haer 
aenfien nietaengenaem. 

DefeRupfe heeft fich tot verande- 
ringhe geftelt den 30 Junii ende den 
12 Julii is daer uyt voort gekomen 
eenen grooten fchoonen Uyl, welcke 
even als het Letter-houdt gepleckt 
was. Defè Uyltgiens geven oock haer 
ey eren , maer door dien de jon ghen 
daer uyt eerft voort-komen ontrent 
de maendt O&ober , fo datfe gheen 
behoorelicke warmpte konnen krij- 
gen , fo kruypen fy inde aerde ende 
in andere gaeten , ende onthouden 
haer aldaer den gheheelen Winter 
over,gelijckickfelfs bevonden hebbe. 

XVIII. BEVINDINGE. 
rj Et voedtfel van defe Rupfe zijn 
*• **de bladeren vande violetten : fy 

en 



XVIII 




XIX 



Naturalïs. 57 
en konnen de warmte vande Sonne 
niet wel verdraeghen , ende daerom 
onthouden fy haer altijc ontrent de 
aerde, ende zijn moeyelick om te 
vinden door hare groenicheydt, welc- 
ke veroirfaeckt datmenfe niet licht 
vande groene kruyden en kan onder- 
fcheydem Sy zijn oock feer vreefach- 
tigh , want fo haeft fy yets hooren , 
blijven van ftonden aenfeer ftillelig- 
gemendedat vooreenen ruymen tijt, 
fo dat het fchijnt als of fy doodt wae- 
ren: daer na beginnen fy haer felven 
allenxkens ende feer fachtkens te be« 
weghen, ende als hy niets verder en 
verneempt foishy fnel genoegh om 
wechte kruypen. 

Na dat ickdefe Rupfe 18 daegen 
gefpijft hadde, foo heeft hy hem ge- 
fuy vert van alle fijne onreynigheden 
D 5 die 



58 Met am or phosis 
die hy by hem hadde , ende heeft fich 
daerna tot veranderinge ge voegt op 
den 4 September , ende is daer in ge- 
bleven tot op den negenden Mey des 
volgenden jaers , dat zijn acht volle 
Maenden ende daer over. Tonder dat- 
men daer eenich leven in konde ge- 
waer worden , ende na dien tijtquam 
daer uy t een gemeene Vliege, recht op 
haeren tijdt met de warmte der Son* 
ne. Ick heb defe Rupfe tot onder- 
fcheydt den (Duycker genaempt, 

XIX. VERANDERINGE. 

T Ckhebbedefe Rupfe met willigen- 
* Loof vijfthien daegen in het leven 
behouden. Als hy ophielde van eten 
fo woelde hy feer eenen ganfehen 
dach lanck, (als ofhygroote fmerte 
hadde )maer doen ginckhy fich ftil- 

lekens 



XX 



Naturaxïs. $9 
lekens tot fijn Veranderinge bege- 
ven ende is daer in gebleven vanden 
17 Julii tot den 20 Augufli, zijnde 
35 daegen, ende doen is daer uyt 
voort-gekomen een geele Vliegeeen 
Bye gelijck. 

XX. VERANDERINGE. 

DE Doorn-haghen hebben ver- 
fcheyden fborten vanRupfen die 
haerhet Loof af-eten , onder welcke 
oock defe eene is , hoewel hy oock 
eet het Loof van Pruym-boomen 
ende Keerfe-boomen. Hy onthoudt 
fich feer geern inde fchaduwe van 
het Loof, want hetfchijnt dathyde 
hitte der Sonne niet verdraegen en 
kan. Eer hy fich tot Veranderinge 
ftelde heeft hy tot driemalen fijn 
Vel verandert , ende op yder reys als 



éo Met a mo rphosis 
hyfijn Vel verandert heeft, fo houdt 
hy ficheenen ganfchen dach feer ftil- 
le,tot dat het hooft wat ftij ver gewor- 
den is > want de Veranderinge van Vel 
vcroirfaeckt een grootefachtigheydt. 

Hy (telde fich tot Veranderinge op 
den 1 2 Junii ende op den 4 Julii is 
daer uyt-ghekomen een fchoon wit 
Uyltjen , ick heb de Veranderinge 
hiermede af-geteyckent gelijck aen 
de letter A te fien is , te meer, om 
dat ick hier wat aenme rekte dat ick 
aen geen andere ghefien en hebbe, 
want hoewel de opperfte fchale fwart 
was , foo ftont nochtans daerboven 
als op gefponnen fchoone geele zijde, 
hoewel ick niet vatten en kan, hoe 
die daer boven op gebracht kan zijn. 
Ick noemden hem om fijn fnelle 
loop, den Schoomn-looper. 

XXI« B E- 



XXI 




Naturalis. él 
XXI. BEVINDINGE. 

A Lift fchoon dat de Netelen haer 
gheweyr hebben waer mede fy 
{eer vinnich van haer fteecken : noch> 
tans en konnen fy defe Rupfen niet 
af-keerenj welcke nieten komen om 
te fteecken maer om te by ten : ende 
fo lange als de Netelen in haer fleur 
zijn , foo en willenfe haer tot geen 
Veranderinge begeven. Defe Rupfe 
ftelde fich tot Veranderinge den 23 
Junii, in welckehy aengeroert zijnde 
veel levens betoonde doorfijnbewe- 
ginge. Den 9 Julii is daer uyt voort- 
gekomen een fchoon gekoleurde Ka- 
pelle, welcke lange in het leven kan 
blijven. Want defe Kapellen onthou- 
den haer den geheelen winter door 
inde ftallen der Beeften. Ick gaf hem 

den 



6l M ET A MO R PHOS I S 

den naem van Gulfigaert om dat hy 
feerveel at, ja naeuwelijx en konde 
verfadicht werden. 

XXII. BEVIND IN GE. 

HEt is een vermaeck om aen 'te 
fien, hoe heerlick defe Rupfe van 
koleuren is, ende vande Natuyre ge? 
teyckent is , waerom ick hem de Merk 
"Velie genaempt hebbe. Sijn fpijfe is het 
loof van Keerfen , Amandel , Peeren 
ende Pruymboomen. Ick en hebbe 
noy t het laedt van defe Rupfen kon- 
nen vinden. Syn begin is gelijck een 
kleine fwarte fleck , flijmachtich , nat 
ende blinckende » ende wort foo al- 
lenxkens grooter tot dat hy voor de 
eerftc-mael fijn Vel verandert, ende 
dan begintmen de koleuren te fien , 
doch hy vervelt daernae noch eenige 

rcyfen. 



A 



Naturalis. 6% 
reyfen. Ick heb hem van koft verforgt 
20 dagen , ende heeft fich tot Veran- 
deringe gefet op den 22 September, 
ende is daeruyt- gekomen op den 12 
Julii van het volgende jaerdefenUyl 
hieraf-geteyekentby letter A. welc- 
ke maer twee daeghen in het leven 
bleef. So dat hy acht Maenden lanck 
geweeft is fonder datmen daer in ee- 
nich leyen konde befpeuren : Ende 
lach aldus in eenige t' famen-gefpon- 
nen bladeren verborgen. 

\ XXIII. BEVINDINGE. 

HOe-wel-men fegt dat denroock 
van gebrande wilden Wijngaert 
de Ratten ende Müyfen dooden kan, 
nochtans worden dele Rupfen met 
datKruydtgevoedt. Doch men wort 
haer niet eer op dat Kruidt ghewaer 



64 Met AMOR PHOSI s 
dan tegen datdaer Befyen aen komen, 
ende houden haer daer ontrent lbo 
lange tot dat de Befien volkomen 
roodt zijn ende af-vallen , ende op 
dien rijdt verheft dat loof fyn kracht, 
fo dat het niet meer tot voedfel voor 
defe Rupfen verftrecken kan/d'erhal- 
ven beginnen fy haer in defen tijdt by 
gebreck van fpijfe,tot veranderinge te 
ftellen. Die ick bewaerde , heeft haer 
gefet op den 24 September , ende 
doordien het laet op het jaerwas, foo 
dat den Uyl die daer uyt komen 
mochte, geen bloemen tot fyn voedt- 
fel foude konnen vinden hebben, foo 
is hy in fyn Veranderinge blijven lig- 
gen tot op den 1 3 Junii des naefl: vol- 
genden jaers, foo dat hy by-nae negen 
Maenden inde Veranderinge gelegen 
heeft , ende doen is daer uyt te voor- 

fchijn 



Natura'lis. 65 
fchijn gekomen defen Uyl aengeteic- 
kent by letter A van koleur uyt den 
geelen , doch na dat ick hem hadde af- 
geteyckent fo is hy my ontvlogen , fb 
dat ick fijn eynde nieten hebbe kon- 
nen fien. Ick noemde defe Rupfe Lof- 
poot omdathy fich feer licht van het 
Loof liet vallen als of hy geen pooten 
gehadt hadde. 

XXIV. BEVINDINGE. 

DEfe Rupfe is van vooren ende 
van achteren ghewapent: van vo- 
ren tegen het hooft heeft hy ghelijck 
een hardt Schildt bynae een hert ghe- 
lijckende, aen wekken kop gheen 
oogen en konnen befpeurt werden. 
Achter op het lijf heeft hy een ftijve 
harde pinne uyt den blaeuwen groen 
welcke ickoordeele feer venijnich te 

E wefen. 



66 Met amor phosi s 
wefen. Alfmen het lichaem van defe 
Rups met een ftroo of yets anders 
aenraeckt , Co werpt hy het achter-lijf 
om, ende gebruyckt de gemelde Pin- 
ne tot fyn wapen om fich te verwey- 
ren. Syn voedrièl is het loof van wil- 
lige Bladeren of van wiedaeuw, welc- 
ke Cy geern eten. Hy begon fich te 
iuyveren endt tot veranderinghe te 
ftellen op den i April, gelijck by de 
letter A vertoont wort, Defe vertoo- 
ninge duyrde den tijdt van 5 5 dagen, 
in al defen tijdt vertoonende hy be- 
fcheydentlijck een mans aengeficht 
met baerdt en knevels , ende voorts 
de gedaente van een jongh kindt dat 
inde luyren opgewonden is, meteen 
kap-doeck over het hooft. Na dat 
hy alfoo 5 5 daegen hadde ghelegen, 
io is op den 2fMey daer uytvoort- 

geko- 



Naturalis. 6y 
gekomen een feer ftercken Uyl. Ick 
noemde defe Rupfe om fyn fenijni- 
gen fteerts wille den Tij l fleert» 

XXV. BEVINDINGE. 

ICkhebbe by ervarentheydt in ver- 
fcheyden jaeren bevonden dat de 
Sonne-bloemen haer faedt laten val- 
len, dat op de Aerde de ganfche Win* 
ter door, (hoe ftrengh het oock vrie- 
fen mach) behouden wort, endeinde 
Lente uyt-fchiet. Defen Worm wacht 
na dit loof, ende onthoudt fich inde 
Aerde ; doch ick en hebbe defe Ru- 
pfe of Worm hier nevens af-gebeeldt 
noyt konnen vinden of fien eten in> 
den dach , maer ick heb hem des 
nachts met de Kaerfè moeten foec- 
ken, want eer en komen fy niet voor 
den dach om te eten. Na dat ick 

E 2 hem 



68 Metamorphosi s 
hem gevangen hadde, heb ick hem 
ondereen Glas geilek, endegefien 
dathy noytals des Avondts en begon 
te eten. Nae dat hy fich ghefuy vert 
hadde, fo heeft hy hem totverande- 
ringegefet op den 17 Augufti, ende 
is foo inde veranderinge gebleven tot 
op den 9 Junii van het volgende jaer, 
fo dat hy by na thien Maenden als 
doodt inde Veranderinghe ghelegen 
heeft, ende als doen is daeruyt voort- 
gekomen dit Uyltjen 't welck op yder 
Vleugel de gedaente van een O heeft. 
Ick heb defeRupfe den Slaepaert ghe- 
naemptjom dat hy den ganfchen dach 
in flaep legt. 

XXVI.BEVINDIMGE. 

Elijck de Veranderinghen defèr 
V? Dierkens ( van wekke wy hier 

fchrij- 



XXVI 




«ff 

V 



Naturalis, 6*9 
fchrijven) feer vreempt ende won- 
derlick fcijn in haer fel ven , fo heb ick 
daer-en-bovennoch bevonden datfe 
dickmael gheheel buyten mijn ver- 
wachten uyt-gevallen zijn. Als by 
voorbeeldt in defe Rupfe geteyckent 
A. te fien is j ick en hadde gheen 
gedachten dat hier van yets fchoons 
foude konnen voort-komen , noch- 
tans heb ick hem met eenighe andere 
voor een tijdt-lanck den koft ver- 
forgt, om te fien watter van gewor- 
den foude. Ick heb hem onderhou- 
den met Olme-bladeren diefe feer 
geern eten. Hy heeft een onfatfoene- 
licken Kop, rouwende ganfch niet 
gepolyftert of net , daer andere in te- 
gendeel blincken als een Spiegel. Hy 
heeft fich gefuy vert ende tot Vcran- 
deringe geftelt op den 7 junii , ende 

E 3 op 



70 Met amok phosis 
op den 20 dito is daer van voort-ge- 
komen , een fchoon , vier-gevleugelt 
Voghelken , 't welck den gheheelen 
Winter in het leven blijft, ten zy 
dat het of van andere Dieren verflon- 
den worde , of inde netten der Spin- 
tiekoppen verhangen. Ick heb dele 
Rupfe om onderfcheydt te maecken 
de Noort-lfypfe genaempt. 

XXVII. BE VIN DIN GE. 

ALs de Savoeyen ende Blom-koo- 
ien beginnen te fluyten fo wort- 
men ontrent de fèlve dickmael ver- 
fcheyden Boter-kapellen ende Wit- 
tiens gewaer j welcke op de felfde haer 
faedt letten : ende als deheete Sonne- 
fchijn daer op komt, ib wort dat faedt 
opwaerts om hooge getrocken met 
de hoofdekens na boven , ende wor- 
den 



Naturalis. ft 
den foallenxkens volwaiTen Rupfen, 
die aen de kooien groote fchade doen. 
Sy konnen de warme Sonne-fchijn 
wel verdragen , maer den lanckduy- 
rigen regen geenfints , want dien re- 
gen doet haer geheelick verdwijnen 
ende fmelten , lb datter niet overich 
en blijft dan alleenelick het Vel. 

Dcfe Rupfe heeft haer gefuy vert 
ende tot veranderinge gefteltopden 
3 Augufti , ende op den 17 dito is 
daer uy t voort-gekomen een tweede 
foorte van Wittiens of Botepkapel- 
len,welcke mede den ganfchen Win* 
terende fomtijts langherin het leven 
blijven. Ick gaf defe Rupfe den naem 
van Oroe'vaert om dat hy feerduyfter 
van koleur is , ende om dat hy aenge- 
röcht zijnde fich by na niet en be- 
weegt, ende licht laetdooden jfodat 

E 4 hy 



72 Metamorphosis 

hy van een flaeuW'hertigen endeloo- 

men aerdtis. 

XXVIII.BEVINDINGE. 

DEfe Rupfe bemindt de Roofen 
feer , doch en was met enckelde 
Roofen niet te vreden, maer ick moeft 
hem dobbelde geven. Als ick eenen 
dach naliet hem eten te geven , fo be- 
gon hy fich dadelick tot veranderinge 
te voegen , doch door dat fettenfoude 
eenen onvolmaeckten Uyl gekomen 
hebben, ende daerom gaf ick hem 
eten fo langh hy wilde. Want dit is 
in het gemeyn in alle Rupfèn aen te 
mercken , dat fo haeft haer de fpijfe 
ontbreeckt , fo gaenfe haer tot veran- 
deringe begeven : maer indienfe voor 
haeten natuyrelicken ende gewoone- 
licken tijdt haer voedtfel miflen , fo 

komen 



XXVIII 




XXIX 



i 



Naturalis 75 
komen fy nahaere veranderinge on- 
volkomentlick ende feer teer voort. 
Maer moeten om haeren vollen aerdt 
te hebben , Co lange eten totdatfevan 
felfs ophouden ende fich tot verande- 
ringe ftellen. Defe Rupfe dan heeft 
haer felven gefuyvert van alle haere 
onreynigheden, endedaerna tot ver- 
anderinge begeven op den i4Augu- 
fti , ende daer is uy t-gekomen op den 
17 Junii des volgenden jaers een 
geele Vliege , fodat hy over de thien 
Maendenin fijn veranderinge als doot 
ende begrae ven gelegen heeft fonder 
eenich voedtfel of beweginge , want 
daer en was (in aldien tijdt ) gheen le- 
ven aen te be fpeuren. De Vliege die 
hier van gekomen is , was feer traegh, 
ende loom van leven. 



BE- 



M ET A MO R PHOS I S 



XXIX. BEVINDINGE. 
TCk hebbe gemerckt dat defe Rupfe 
* groot vermaeck ende fmaeck hadde 
in het eten van het loof der roode 
Jenevers ofte Aelbefyen > doch heeft 
fich feer haeft tot veranderinghe ge- 
ftelt na dat hy gefuy vert was , name- 
lick op den 12 Julii, ende is inde 
veranderinge gebleven tot op den 1 5 
Augufti, ende doen is daer uyt-geko- 
men een™ Vlieghe die feer graeuw 

ende 

m % Men leeft 2 Keg. i. 2- dat inde ftadtEkronee- 
nen Af-god ge weeft is • die genaempt was Baal-zebub, 
dat is>een Heer ofte Meefter der Vliegen,om dat dien 
Af-godt geeert wiert,ten eynde hy haer te bulpe fou- 
de komen tegen de menichte der Vliegen , die in Pa- 
leftina de menfchen veel ongemack ende fchade aan- 
brachten* Want dit gevoelen over de reden der gne- 
melde benaeminge , denckt ons veel waerfchijnelio 
ker, dan dat den Af-godt de gedaente van een Vliege 
foude gehadt hebben : gelijck eenige meenen. Ofte 
dat hy du^ genaempt geweeft foude zijn , om dat in 
fijnen Tempel altijdt vele Vliegen waren , fittende op 
de Offerhanden der Beeften, die hem ter eeren, in 

groote 



Nat ü r a lis. 75 
ende fnel in het vliegen was , doch en 
bleefmaer4 dagen in het leven. Ick 
noemde defe Rupfe Vroegh-op , om dat 
hy gewoon was te eten fmorghens 

feer 

grootemenichte geofFert wierden : daerin tegendeel 
de Joden feggen ( hoewelfe millchien hier in , gelijck 
in menige andere dingen, weynigh gelopfs verdie- 
nen ) dat inden Tempd. te Jerufalem , noch ontrent 
de offerhanden die dap: gheflachtet wierden , noyt 
geen vlieghen en quamèn, So dat den Afgod defen 
naem als tot een fchimp foude gekregen hebben, om 
dat hy de orTerhanden die tot fijner eere gedaen wier- 
den , niet en konde vande Vlieghen verloHèn, Want 
hoe is het eenichfints waerfchijnelick te achten, dat 
Ahafia zijnde fwaerlick gequeft , ende verfoeckende 
uyt den gemelden Afgodt te weten of hy van fijn 
kranckheydt genefen foude , dat hy op dien tijt dien 
Afgodt een naem tot fijn fchande ende befpottinge 
foude gegeven hebben ? doet tot beveftinge van het 
eerfte gevoelen , dat oock Plinius //è> io« cap* 28. ge- 
wach maeckt van Volckeren die den Afgodt Myagron 
aengeroepen hebben , als met de menichte der Vlie- 
gen de Peft veroirfaeckt wiert ; ende datfe alle ftier- 
ven , fo haeft men dien Afgodt offerhande ghedaen 
hadde. Ende /E/ianus verhaelt in fijn elfde boeck 
vande dieren cap. 8* dat eertijts inden Tempel van 
jipollo sictruseen Oflè gedacht wiert voor de Vliegen 
eermen het Feeft hielt tereeren van dien Afgodt , om 
datfe vertreckenfouden, ende datfe merhet bloedt 

des 



j6 Met amor phosi s 
feer vroegh , in het aenvangen des da- 
geraedts, 
XXX. VERANDER IN GE: 

VEle ende verfcheyden Rupferi 
beminnen de Violetten-bladeren, 
doch defe is een lief hebber vande 
dobbelde. Indien het gebeurt dat fijn 
medt-gefel hem eer tot veranderinge 
ftelt dan hy, fbo n eet hy hem op, 

infon- 

des gedooden One verfadicht 2ijnde , alle wech gin- 
gen tegen dat het Feeft aenginck. Doch inde felfde 

f)laets fchrijft hy van vromer Vliegen , die niet door 
oon als het ware uytgekocht , maer van felfs door 
cerbiedicheyt tot de Afgoden vertrocken , alfmen 
haere Feeften houden moeft, Defen naem van Haal- 
zebub hebben de Joden den Overften der Duy velen 
gegeven M at th. 111.24,. Mare. 3. 22. fo uyt haet ende 
verfoeyinge des Afgodts , als tot verkleeninge ende 
verfmadinge vande macht des Duy vels.Siet Seldenum 
de dis Syns hb* 2. cap. 6. 

n é Hoewel het feer gemeen is inde Natuyre, dat 
het eene dier een voetfel is voor het ander , nochtans 
is het wat feldfaems , dat van een ende felfde foorte, 
de dieren malkanderen verflinden,'twelck gemeene- 
licknieten gefchiet ten 2y uyt noodt of eenich toe* 
val, of immers in weynich foorten van dieren ghe«« 
fpeurt wert* 



XXX 




A-B 



XXXI 



<ÜB» A-B 




Naturalis. 77 
infonderheydt fo hy eenich gebreck 
van fpi;fe heeft j ende dat konnen fy 
feer licht doen , door dien de Rupfèn 
in haer veranderinge zijnde, gelijck 
een kindt inde luyren gewonden , ja 
als een dooden in het graf liggen. De- 
fe rupfe heeft haer gefuy vert ende tot 
veranderinge gefet op den 1 3 Odo- 
ber,tot op den 6 J unii des volgenden 
jaers ,ende doen is daer uyt-gekomen 
dcfen graeuwen Uyl , afgebeelt by de 
letteren A. B* dien ick den Brafiliaen 
genaempt hebbe. 

XXXI. BEVINDINGE. 

f~\ Nder alle Rupfen en weet ick 
^'gheen jfoorte die moeyelicker te 
verdrijven is dan defe : Want ick en 
hebbe niet konnen uyt-vinden , op 
watmaniere,ofin watplaetfen fy haer 

faedt 



78 Metamorphosis 
faedt ftellen. Doch eyndelick heb ick 
na vlijtigh ende lanck-duy righ onder- 
foeck gemerckt,datfe haer faedt bren- 
gen aen eenige bladeren , ende de felf* 
de als dan met bruyn hayr bekleeden, 
(evenals of het een beeftken op fijn 
felvenwaere. ) Ende weten fich allo 
tegen de koude te bewaren. Als ick 
defe bladeren open dede , fo vont ick 
daer een faedt in dat uyt den groenen 
was. DefeRupfen eten geern de bla- 
deren vande beyer-hagen ofte kruyf-| 
befyen, als mede van ael-beiyen , foo 
fwarte als roodeen witte. Sy zijneen 
kancker voor defe beiyen , ende hoe 
neei ftelick datmen die op-vanght, foo 
heb ick bevonden datmen 's ander- 
daeghs al weder andere kleyne vindt. 
Oock heb ick bevonden dat de voge- 
len defe Rupfen niet en begeeren. Sy 

ftellen 

MïÊ:AM -ë, . Êiië I 



.A-B. 



Naturalis. 79 
feilen haer tot veranderingheop den 
22 JuniijWelcke veranderinge ick om 
Ijn byfondere nettigheyt hier af-ge- 
eyckent hebbe by de letteren A. B. 
y bleef inde veranderinge tot den i 3 
[ulii, ende doen isdaer uyt-gekomen 
ben klein bont Uyltjen, wit ende feer 
iierdigh met fwart gepleckt. Alfmen 
ïeminde handt heeft oflaet vallen, 
00 houdt hy fichofhy doot waer. 

XXXII. BEVINDINGE. 

DEn taback heeft veel lief-hebbers 
niet alleen onder de menichen , 
naer oock defe Rupfen afgeteyckent 
len de letteren A. B. fy en willen an- 
lers geen kruydt eten: oock en fuljen 
y de bladeren van dit kruydt niet 
jeern eten , terwijle fynoch nat zijn, 
naer wachten liever totdatfe droogh 

zijn* 



80 Met amo rphosis 
zijn. Voorts heb ick gemerckt , datfe 
veel liever de groote ende volwa£ 
fchen bladeren eten dan de onderfte 
want die enzijnfoo voedtfaem noc 
foo rijp niet. 

Defe Rupfe heeft haer ghefuyver 
ende tot veranderingegefet op den 3 
Augufti, ende op den 17 dito is daer 
uyt gekomen een aerdigh Uyltjen dat 
iich vinden laet inde hoven ontrent 
de bloemen * ende heeft een langhe 
ftrael, waer mede het den honig weet 
uyt de bloemen te fuygen, ende is fnel 
in het vliegen. Ick heb hem den naenv 
gegeven van Taback-eter» 

XXXIII. BE VINDINGE. 

TP\ Efefoorte vanRupfen isfeltfaem 
■*~^ende weynigh te vinden , foodati 
ick defe alleen maer gevonden hebbej ■ 

dede 



Naturalis. 8i 
dede hem in een gelas ende gaf hem 
eten,doch bevondt hem vijs ende lec- 
ker te wefen,foo dat hy alle dage ver- 
fche fpijfe begeerde. Na datickhem 
een maendt lanckghefpijft hadde,foo 
fpon hy eenige bladeren te famen, on- 
der welcke hy fich felven als in eea 
graf verberght heeft. Daer na fach ick 
dat defe veranderinge haer vertoonde 
als een bruy n ey ghelijck by de lette- 
ren A. A. te Hen is. Hy (telde fich tot 
veranderinge , na dat hy genoegh van 
de willege-bladeren geèten hadde^op 
den 19 Julii, ende bleef daer in tot op 
den 3 Augufti, ende doen isdaeruyt 
voort-gekomen een een- voudig Uy 1 t- 
jen , dat nochtans mede fijne nettig- 
heydtheeft. Dit leefde fonder eten 
noch fes dagen. 



F BE- 



82 MeTAMORP/HOSIS 



XXXIV.BEVINDINGE. 

DEfe foorten van Rupfen onthou- 
den haer in groote menichte by 
malkanderen opeenige willege-boo- 
men , foo dat defe boomen van veel- 
derley foorten van Rupfen gheibcht 
worden. Defe Rupfen fijn fchoon van 
koleur , geel ende met fwart getey c- 
kent,dat leer wel af-fteeckt. Voor aen 
den kop hebben fy deghedaente van 
een wapen daer een keeper in ftaet , 
den grondt is fwart ende den keeper 
geelygelijck inde af-beeldinghe A. te 
fien is. Sy heeft haer gefuy vert ende 
tot veranderinge gefet op den 8 Au- 
gufti, ende is in fijne veranderinge ge- 
bleven tot op den 30 Mey des vol- 
genden jaers, datisdentijdt van on- 
trent thien maenden: ende doen is 

daer 



Naturalis. 83 
daer defen Uyl uyt-ge komen, welcke 
(èer fterck was, hoe- wel hy maer 
twee daghen in het leven bleef. Om 
fijn gedaentes wille, gafick hemden 
naem vanden geden-lvapen-drager. 

XXXV. BEVINDINGE. 

"P\ Efe Rupfen onderhouden haer 
■*~^felven op de roode Ael-befyen, 
welckers bladeren fy feer geern eten. 
Het is een ongemeene flach van Rup- 
fen: want daer de andere Rupfen haer 
pooten in het midden hebben , daer 
heeft defe haer pooten aenhetachter' 
lijf, ende doet daer mede groot ghe- 
welt. Als hy van d'een plaets tot een 
ander, of vanden eenen tack tot den 
anderen gaet, foo vat hy den tack tuf- 
fchen fijn achterfte pooten wel vaft, 
ende recht hem op indehooghte ghe- 

F 2 lijck 



84 Met amorphost s 
lij ck een flangc,ende voel t op die wij - 
feallefints ,ofhy voorder, of op een 
bequamer plaetfe komen kan of niet. 
Hy houdt üch fo vaft met die achter- 
ftepooten,datmen feer befwaerelick 
hemyewers af kan krijgen.Defe Rup- 
fe heeft haer ghefuyvert ende tot ver- 
anderingegefetóp deneerften April, 
ende opden 24 Junii , is daer uyt- ge- 
komen een Uyltjen , dat mede niet 
vreemt en is van teyckeninge , doch 
het was teer ende leefde weynigh 
tijdts. 

XXXVI.BEVINDINGE. 

Y~\ EfeRupfeaf-gheteyckentby de 
letteren A.A. is een wonderlick 
fchepfel.endevan een vreemde geftak 
te : hy heeft boven op fijn lijf vijf bof- 
fen van hay r , ende voren aen den kop 

twee 



XXXVI 




ƒ 



) 



N A T U K A t l S. '85 

twee hoornen van hayr , gelijck een 
fleck, (ende daerom noemick hem de 
fleck-rupfe) ende achter op het lijf de 
gedaente vaneenfteert, infgelijx van 
hayr j ende uyt het midden vande 
hayr-boffen rijfèn noch eenige kleine 
hayrkens^die haer wat hooger verheft 
fen , ende tot cieraet verftrecken. Hy 
heeft fijn vermaeek ontrent den duyiv 
kant, ende vindt daer verfcheyden 
kruyden tot fijn voed tfel. Ick en kon- 
de echter niets vinden dat hy eten 
wilde ,ende daerom heb ick hem met 
der haeft af-gheteyekenr, want hy be- 
gon fichdadelick tot veranderinge te 
ftellen, makende fijn graf ofte fchuyl- 
plaets van fijn eygen hayr dat hy op 
het lijf hadde, met fijn quijlfel ver- 
menght.Hy begaf fich tot veranderin- 
ge op den 10 Julii , ende is daer in ge- 
F 3 bleven 



86 Met a mo rphosis 
bleven tot op den 8 Augufti , ende 
doen quam daer uy t eenen graeuwen 
uyl,nadenblaeuwen treckende. Als 
defen uyleerftuyt-ghekomen was,fo 
bedecktehy een langhen tijdtfijnoo- 
gen met fijn voorfte pooten , als ofhy 
delocht niet en konde verdragen. 

XXXVJI.BEVINDINGE. 

Niet tegen-ftaende dat de bloemen 
feer weynigh vande Rupfen be- 
focht worden, fo en fijnfe echter, daer 
niet geheel vry van. Want defe Rupfe 
af-ghetcyckent aen A, doet aen de 
bloemen groote fchade. Sy eten feer 
geern het befte uy t de jenofïèlen * ofte 
roodeangers ende teft-bloemen. Ick 
hebbe bevonden datfeden ganfehen 
dagh haer inde aerde onthouden,ende 
niet dan des nachts aen de bloemen 

komenj 
/ . I 



XXXVII 




A 



XXXVUl 



Naturalis 87 
komen , 10 dat ick die niet dan by de 
kaerfle en hebbe konnen achter-hac 
len.Ick heb hem gefpijft metde voor- 
genoemde bloemen (want hy eer fou- 
degeftorven hebben , dan yets anders 
geeten) tot den 30 julii, doen begaf 
hy fich tot veranderinge , en is daer in 
ghebleven tot op den 2 3 September, 
ende doen is daer defen rooden uyl 
uyt-gekomen ,dieweynigh trjdtleef- 
de. Om de groote fchade die hy doet 
inde bloemen,heb ick hem den Verjlm- 
der genaempt. 

XXXVIII. BE VIN DIN GE. 

ÏCkbevindedatdefe rupfe ende vele 
*andere het willegen loof beminnen. 
Waer van de reden my dunckt te zijn, 
dat dit loof van eenen drooghen aerdr, 
is , waer door de over groote vochtig- 
F 4 heydc 



88 Met amor phosis 
hey dt defer wormen gematight wort. 
Defe rups is feer vreefachtigh , ende 
daerom oock geveynfi: van aert.Want 
alftnen hem eens aenraeckt,forolt hy 
in malkanderen , ende blijft een tijde 
langh ganichftil liggen, als of hy doot 
waer,ja laethem om en weder rollen, 
ende tuy melen fonder lichte roeren, 
ende dicht gefloten blijvende. Maer 
indien men hem wat te hart druckt , 
fo en kan hy dat niet verdragen ende 
moet fijn gheveynftheydt ftaecken : 
waer uyt een voor-beeldt van veel 
huychelaers ende gheveynfde men- 
fchen by ghelijckenifle kan genomen 
worden , ende heb hem den Hypocrijt 
genaempt. 

Na dat ick defe Rups foo langhe 
ghe voedt hebbe als hy eten wilde , 
foo heeft hy hem fel ven ghefuyvert 

ende 



XXXDC 




Naturalis. 89 
ende tot veranderinghe begeven op 
den 10 September, ende op den 10 
Junii des volgenden jaers isdaer uyt- 
gekomen eenen witten Uyl met fwar- 
te ftippelkens op de vleugels. Den 
ganfchen eerften dach na fijn voort- 
komfte hielt hyhem feer fhlle, maer 
daerna begon hy te woelen ende 
vluchtich te werden. 

XXXIX. BEVINDING E. 

DEfe kleine Rupfe heeft haer ver- 
maeck inde hoogte ende laet fich 
vinden op de olme-boomen , wek- 
kers loof hy tot fijn voedtfel ghe- 
bruyckt. Hy en kan de koude niet 
verdragen, maer wort lichtelijck door 
de felfde gedoodt, Hy heeft hem ge- 
fuyvert ende tot veranderinge gefet 
op den 28 Augufti onder een vlies 
F 5 dat 



M ET A MO R PHOS I S 

dat hygefponnen hadde, 'twelckfo 
blanck ende fo net was , als of het ge- 
polyftert fil ver geweeft hadde. Hy is 
gebleven inde veranderinghe tot den 
i juniides volgenden jaers, fodat hy 
over de neghen maenden inde veran- 
deringe geweeft is , ende doen is daer 
uyt-gekomen een 0 vliege af-geteyc- 
kent aen A. ick heb defe rupfe den 
fprinckrhaen genaempt r om dathy met 
een flag feer haeftelick fich van d'een 

plaets 

o. Uyt defe ende alle de voorgaende ende volgende 
hiftorien blijckt , dat de natuyre fomtijts uyt haer ei- 
gen felven een veranderinghe maeckr , vande eenc 
foorte in een ander , hoewel fulx de oude vreemt ge- 
acht hebben. Want een Rupfe of worm is een ander 
foorte van gedierte ais een bye , witjen , motte , of 
vliege, in welcke fy verandert welden. Diergelijck 
ghefchiet oock inde ghewallèn, want ghelijck Dodo- 
naeus verhaelt , het gebeurt feer dickmaels , dat fom- 
mighe ghewaflèn , ofte door het neerftigh meften en 
bouwen,oft oock door onachtfaemheydt vande gene 
die hét landt gade ilaen , ofte oock door eenigen ey- 
ghen aerdt , van haer gedaente verfcheyden worden, 
^nde by na in een ander gheflachte fchijnen te willen 
treden, Sict//3, i*cap % i % 



Naturalis. 91 

plaets op d'ander werpt, gelijck een 
fpiinck-haen. 

XL BEVINDINGE. 

DE effchen-boomenen zijn mede 
niet vry vande Flupfen^want daer 
fijnder vericheydene die fijn loof op- 
eten. Defe Rupfe af-gheteycken t aen 
de letter A. weet feer aerdigh het 
effenen bladt toe te rollen , om fich 
daer mede teghen de heete fonne- 
fchijn tebefehermen. Hy verandert 
verfcheyden reyfen fijn wooningege- 
lijck de boeren in Noor- wegen doen, 
alffe met haer vee een plaetie kael op- 
geeten hebben, fo verhuyfen fy na een 
ander landt-ftreeck. Defe rupfe heeft 
haer gefuy vert ende tot veranderinge 
gelet opden 2^Junii,endeopden 26 
September is daer uyt-ghekomen een 
motte j als te fien is by de letter B. 

VER- 



02 Me TAMOR PHO SI S 



XLï, VERANDER INGE. 

DEfe dierkens af-geteyckent aeh 
A. vindtmen ghemeenelick» op 
de jenyver of aelbefye-hagen,daer ee- 
nigh vyer op gevallen is. Onder aen 
de hagen fietmen menige kleine dier- 
kens als luyf kens , welcke defe wor- 
men tot fpijfe gebruycken : ende van- 
gen de felve met ftil te liggen , want 
dan komen defe luyf kens en loopen 
rontom haer henen, ende op het lijf, 
welcke fy dan met hetlpitsvan haere 
becken weten te vatten , ende uyt te 
fuygen. Dit dier heeft fich tot veran- 
deringe gefet op den 1 o Junii , ende 
op den 30 vande felfde maent isdaer 
een vliege van voort-gekomen,fo dat 
inden tij t van elf dagen van een worm 
een vliege geworden is. Ick heb hem 

den 



XLI 




Naturalis. 

den bedriegber genaempt, om dat hy 
feer liitelick de dierkens die hy tot 
fpijfegebruyckt, weet te vangen, üch 
foftil houdende , als of hy doodt Waer. 

XLII. BEVINDINGE. 

TEgen dat de moerbefye-boomen 
haer loof uyt-werpen, fo komen 
de zijde-wormen te voorfchijn , vin- 
dende de bladeren der moerbefye-| 
boomen tot haer voedtfel bequaem : 
hoe- wel ly jonck zijnde , oock wilde 
(ichorey ende latoe eten, door-dien 
de moerbefye-boomen, feer laete , ja* 
alderlaeft onder de boomen haer bla- 
deren krijgen. Eer defe wormen gaen 
fpinnen, fo fuy veren fy haer fèlven 
van alle onreynigheydt diefe by haer 
Jiebben. 160 zijde- wormen , geven 
gemeenelick aen zijde een once ende 

80 



94 Met amor phosi s 
80 graen. Defen worm heeft hem tot 
veranderinge gefteltden 14 Septenv 
ber , endedaer is den 24 dito een wit 
uyltjen af gekomen. Eer datdefe uylt- 
jens paeren, fo reynigenfy haer fel ven 
van alle vuy lighey dt, fo wel het man- 
neken als het wijf ken , ende na dat fy 
(met de achterfte deelen)aen malkan- 
deren- geweeftzijn , fo leght het wijf- 
ken 166 eyerkens. Indienfe niet en* 
paeren fo leggen fe wel eyeren , maer 
fy zijn alle onvruchtbaer, ende ver- 
droogen. Somtij ts raecken dele uylt- 
jens wel voor de tweede-mael aen 
malkanderen.dochdaer en komt niets 
van. Sy fter ven gemeenelick voor den 
tijdt van ia dagen. 

XUI1 BÈVINDINGE. 
Tl Oe-wel dit een klein dier is , fó 
* -*gebruyckt het nochtans defen di- 

ftel 



XLTV 



Natur.ai.is. 95 
ftel af-gheteyckent aen A. tot fijn 
voedtfel , daer de groote beeften die 
niet en begeeren . Het heeft fich tot 
veranderinge gheftelt op den 9 Julii , 
welcke veranderinghe ick om haere 
aerdigheydts wille hebbe af-gheteyc- 
kent by de letter B. in het midden. 
Het opperfte heeft de ghedaente van 
een keyfers kroone , ende daer onder 
een dootf-hooft : van onderen heeft 
het de ghelijckeniffe van een wapen, 
dat met goudt of illver in-geléght is f 
even ak het wapen van een bode.De- 
fe vertooninge duyrde twaelf dagen , 
ende doen is daer een groen beeftken 
van voort-gekomen , metfès pooten, 
'twelck ick hier af-gefchildert hebbe, 
ende de groene fchildt-padde ghe- 
naempt. 

VER- 



Met amor phosi s 



XLIV. VERANDERINGE. 

"P\ It volghende dierken en is het 
■*-^voor-gaende niet Teer ongelijck» 
het gebruyckt voor fijn voedtfel de 
meliiïe ofte confelie de greyn , wek- 
kers fapineen roomermet wijn, ghe- 
druckt zijnde de pijne van het gra veel 
feer verfacht.Als dit dier voortkruypt 
ib heeft het achterop fijn lijfde ghe- 
daentevan een fwarte waeyer, (na 
welekeickhetoock den naem gege- 
ven hebbe ) welcke als het voort- 
kruypt, geduyrighljek beweegt, ende 
achter op fijn rugge werpt , gelijck of 
het tot verkoelinge diende. Dit dier 
{telde fich tot veranderinge den 7 Ju- 
nii ; ende na thien daeghen is daer dit 
beeftken af-gekomen , af-geteyckent 
byB. 

BE- 



Naturalis. 97 

XLV. BEVINDINGE. 

DEfè Rupfen hebben een wonder- 
lickenoirfpronck ; want ick heb- 
be bevonden op het willegen-bladt 
eenige kleine rupfen, in order ftaende, 
op de wijfe van een kegel-fpel > ende 
als fy haeren vollen wafchdom ver- 
kregen hadden, fobegondely haerte 
buygen ende tot eten te begeven.ende 
aten al het opperfte ende fijnfte van 
het loof af, fo datter niet overigh en 
bleef, als een dun vlief ken. 

Defe Rupfeis eerftuytdengeelen, 
endedaer nawörtfe fwart. Syftelde 
haer tot veranderinge denj J unii,ende 
den 18 dito quam daer van dit beefl;- 
ken, af-gheteyckent by A. ende is 
fchoon blinckendgroen.Hoe datmen 
defe dierkens fchut, fo en vallen fy 
G echter 



98, Met a m o r pho si s 
echter niet af, want aen haer achter- 
lijf heBbenfe wat lijm , waer mede 
fy fo vaft over al aen-kleven , datfe 
niet en konnen vallen j ende daerom ; 
heb ick hem den///w/t genaempt. 

XLVI.VERANDER1NGE. 

DEfe maden-worm heeft haeren 
oirfpronck uyt het binnenfte 
vande fuycker-peeren , al waer hy fijn 
wooninge heeft, ende alle fijn noodt- 
fakelick voedtfel vindt. Beeft fich tot 
veranderinge geftelt den 3 Augufii , 
ende den % Julii van het volghende 
jaer is daer defe motte van voort- ge- 
komen , gheteyckcnt by B. foodat 
hy elfmaenden lanckinfijn verande- 
ringe als doodt geleghen heeft, Ick 
noemde hem van fijn fpijfe den 
f eer-eter. 

BE- 



Naturali s. 99 

XLVII. BEVINDINGE. 

DEfen worm ghebruyckt tot fijn 
yocdtfel ecnige kleine dierkens 
diemen groene luyfkens noempt , 
welcke de vettigheydt vande roofe- 
bladeren eten. Soo dat het allefints 
blijckt , datter niets foo klein of foo 
groot is,of het heeft fijn vyandt- Met 
hetdiekfte eynde van fijn lijf houdt 
fich defen worm vaft , ende met het 
dunfte eynde 'twelck fijn fnuyt is , 
daer taft ende flingert hy mede aen al- 
len zijden , om te voelen of hy eenige 
vande gemelde dierkens gewaer kan 
worden. Ende als hy wat kan krij- 
gen , fooihcft hy fijn fnuyt om hooge , 
op dat de dierkens haer nergens aen 
fouden vaft houden , ende dan fuygt 
hyfe droogh uyt , tor datter nietsover 

G 2 en 



ioo Met amorphosi s 
en blijft dan de vleugels, pooten ende 
het vel. De mieren houden oock veel 
van defe groene luyfkens, ende zijn 
dacr altoos feer befich by, doch en 
befchadighen haer niet , endeick en 
kan niet bemercken wat fy daer on- 
trent doen. Defen worm heeft hem 
tot veranderinge gelet op den 4 Julii 
inde gedaente van den ey , ende den 
1 1 dito is daer een lange vlieghe uyt- 
gekomen. Ick gaf hem den naem van 
oly phants-fnuy t , van weghen fijn 
fnuy tte , die hy om hoogc fteeckt. 

XLVHI. BEVINDIN GE 

"TYEfe kleine Rupfen onthouden 
-■-^haer op het loof vande Keerflè' 
boomen , 't welck fy tot voedtfel ge- 
bruyeken. Men vintïè gemeenelick 
aen de onderfte zijde vande bladeren, 

, op 



Na tura l i s. ioi 
op datfè vanden heeten fonne-fchijn 
fbuden bevrijdt wefen. Sy heeft haer 
vertende tot veranderinge ge- 
fetop den 22 Julii ende den 4 Au- 
gufti is daer een vliege van gekomen , 
gelijck te fien is by de letter A. 

XLIX. VERANDERINGE. 

DEij oirfpronck van defen worm 
is op het eflchen-bladt, in de ghe- 
daente vaneenfwart fleekje , blinc- 
kende als piek. Op dit eflchen-Ioof 
wordenfè in groote menichte gevon- 
den 5 eten het teerfte groen boven af, 
ende laeten nietoverich dan het vlies 
daer het bladt door ghevoedt wort. 
Dit dier wort niet grooter dan de 
figuyre by A. vertoont. Het heeft 
fich tot veranderinghe ghefetden 28 
Julii, ende daer is een graeuwe vliege 

G 3 van 




iö2 Metamorphosis 
van voort-gekomen. Defen worm is 
genaempt den flearten kreeft, want fijn 
achter-lijfis den kreeftfeer gelijck. 

L. BE VINDINGE. 

Dit ghewas af-gebeeldt by de let- 
ter B. wort een fpeen-appel ghe- 
naempt, om dat de ghene die met 
de fpenen gequollen zijn , ende twee 
of dry e van defe appelkens in haere 
facken dragen , daer by verlichtinghe 
krijgen. Somtijts nemen oock defe 
appelen wel eenighe koorflen vande 
kinderen wech> dieuvt al tegrooten 
hitte ontftaen , alfmen eenighe van 
defe appelkens in hareonderfte kleer- 
kensnaeyt. Dat defe appelen fulcken 
verkoelende kracht hebbenende veel 
brandt uyt het lichaem wech nemen, 
dat komt van eenighe witte worm- 

kens 




LH. 




N A T U R A LIS. IO > 

kens, welcke haer in dele appelen 
onthouden. Sy worden bequamelick 
getrocken den 1 6 O&ober, want dan 
vintmen defe wormen daer in , ende 
blijven daer in tot het naeft- volgende 
jaer , totden 1 3,1 4,of 1 5 Junii , ende 
dan komt uyt den appel een aerdich 
vlieghjen te voorfchijn , 't welck op 
elcke vleughel een letter heeft, alsof 
die met een pen ghefchreven waer. 
Men kan niet bemereken waer uyt 
defenworm ghefproten is, ende als 
de vlieghe die daer uyt voort komt, 
wech vlieght , of uyt den appel is , dan 
en heeft den appel geen kracht altoos 
meer , daeromheb ick ( van weghen 
haere werekinghe ) defen worm ghe- 
naempt den brandt-fuyger? defe ghe- 
melde veranderinge ghefchiet binnen 
in den appel , fo dat ick niets feeckers 
daer van Ichr i j ven kan. BE- 



io/j. Met amor phosi s 



LI. BEVINDINGE. 

A Lfo ickbegeerich was om te ver- 
nemen watter uit de phTe der men- 
fchen mochte te voorfchijn komen , 
fo heb ick een trachter van pampier 
gemaeckt , welcke ick foo wifte te 
vouwen , dat inde vouwen geen vlie- 
gen noch yets anders komen en kon- 
de : eyndelick heb ick gefien dat uy t 
het aenhanghfel vande piflè , binnen 
defe vouwen eenighe wormen waren 
gegroeyt. Een van defe wormen nam 
ick om te fien watter van gheworden 
foudc, ende heeft haer tot verande- 
ringegefet den i Maerte; endedaer 
is uyt voort-ghekomcn den 14 dito 
een vliege af-gheteyckent by de let- 
ter C. Den kop isroodt, het lijfis 
fwart, ende het achter-lijf geel. lek 



N A T U R A L I S. IO$ 

gaf hem ( ten aenfien van fijnen oir- 
lpronck ) den naem van pij-^porm. 

LIL BE VINDIN GE. 

T"\ Efen worm heeft haeren oir- 
-■-^fpronck uyt ghemaelen gort, 
't welck hy noch kleynder maelt. By 
defe gort was eenighe vochtigheydt 
gekomen, waerdoor een bederf ont' 
iiont met hitte vermengt, ende uyt 
die bedcrvinghe is defen worm ghe- 
fprooten , want het bederf van het ee- 
ne is inde natuyre ( die noyt ledich 
kan wefen) den opganck van wat an- 
ders. Ick en hebbe aen delen worm 
gheèn leven befpeurt, ende nochtans 
heeft hyfich tot veranderinge geftelt 
op den 8 Augufti , ende op den 23 
dito is daeruyt voort-ghekomen een 
langhe fmalle vlieghe, als te llen is 

G 5 b y 



ro6 Metamorphosi s 
by A. Defen worm heb ick ( ten 
aenfien fijnen oirfpronck ) genaempt 
den gort-^oorm. 

LM. VERANDERINGE. 

"P\ Efe made-worm isgefproten uyt 
-■-^een doodt ende bedorven kemp- 
haen , ende heb hem onder een glas 
bewaert , ende heeft fich tot veran- 
deringe gefet den 30 Mey , ende op 
den 1 4 J unii is daer uyt voort-gheko- 
men een groote vliege. Als deie vlie- 
ghe eerft uyt haer ey quam , lbo en 
lachmen daer gheen vleughelen aen, 
ende inden tijdt van een half uyr was 
hy noch eens foo groot als te vooren, 
endede vleugelen uyt-gefpannen.Ick 
noemde hem ( om fijnen oirfproncks 
wille) kemps-haem made. 

VER- 



lui 



LIV a 



LV AAA 



Naturalis. 107 

LIV. VER AND ER INGE. 

J^Efe made af - gheteyckent by A 
is gefproten uyt een doode ende 
bedorven Vlaemfè gaey met (choon 
blaeuw op de vleughels. Het ftaet 
aen te mercken, dat alle maden eerfe 
tot veranderinge komen , haerplaet- 
fe foecken te veranderen , ende haer 
felven in eenige heymelicke hoecken 
te verberghen. Soo heeft infghelijx 
defeghedaen, ende heeft haer tot 
veranderinge begeven op den 1 2 Ju- 
nii , ende op den 27 dito is daereen 
goude vliege uyt-gekomen. Dit is 
dan de exters-made. 

LV. BEVINDINGE. 

Efemadeby A.A.A. af-geteyc- 
kent heeft haren oirfpronck uyt 

de 



108 Metamorphosis 
de verrotte herfens van een doode 
water-fnep. Als hy hem wil tot veran* 
deringe begeven, foo P boort hy door 
eenich houdt dat hy vinden kan,even 
ofhetmeteen fpijcker-boor geboort 
waer, (ende daerom heb ick hem den 
door-boor der genaempt) endegaet dan 
in die holligheydt hem verberghen , < 
hy boorde door alle de doofen dacr 
ick hem in ftelde , tot dat ick hem in 
een glafe fleflche dede. Hy ftelde fich 
tot veranderinge op den 12 Augufti, 

ende 

ƒ>, De Specht won in het Latijn ghecaempt Picus 
Martius in oplicht van fijn fterckte, om dat hy de 
eycken-boomen ende andere boomen door-piekt of 
uyt-holt.Doch dit en fchint my foo wonderlick niet, 
als het gene hier van defe made verhaelt wert : want 
de Specht heeft een harden beek , maer dit en is 
maer een kleine ende fachte made. Ten anderen » 
de Specht beproeft eerft door het kloppen van fij- 
nen beek of de boomen hol zijn, ende d'erhalven 
bequaemelick konnen door-boort worden of niet. 
Want fijn ooghmerek is wormen ende andere cleine 
dierkens te foecken tot fpijfe, welcke hy weet , dat in 
de holle boomen haer onthouden. 



Naturalis 109 
ende op den 16 vande felfde maendt 
is daer een vliege van gekomen. Ick 
hebbe by ervarentheydt bevonden> 
dat uyt de doode menfehen , inde 
graeven menichte maden komen, en- 
de datfe alle in vlieghen veranderen ; 
fo dat de muyren der graeven fomtijts 
krielen ende fwart zijn van vliegen, 
maer fo haeft de fereken op-ghelicht 
worden , ende datle de lucht gewaer 
werden, lbo vallenfe dadelick alle te 
gelijcke doodt ter neder. 

j LVI. BEVINDINGE. 

f lEt voedtfel van defe rupfe is het 
p -I kruy dt datmen mercuriael nöempt. 
Als hy yets vrempts of onghewoons 
voelt, foo laet hy fich met der haeft 
ter aerden vallen als of hy doodt wa- 
re , ende in malkanderen perolt. Hy 

heeft 

li . 



iio Metamorphosis 
heeft fich tot veranderinge gefteltop j 
den 30 Julii, ende op den 26 Augufti 
is daer een vremde {lach van een Uyl 
uyt voort-ghe komen, ghelijck by de . 
letter A. te fiert is , onghemeyn van 
koleur ende teyckeninghe. Over 
fyn voor-lijf heeft hy de ghedaentel 
van een los manteltjen dat over fyn 
leden van fyn vleugels neder hangt, 
ftrec kende tot bewaeringe eride cie- 
raedt. Hy heeft langen rijdt geleeft 
fonder eten, Om fyn vreefachticheydt 
heb ick hem den (chrkkacbt'igm ghe- 
naempt. 

LVII. BEV IND ING E. 
T 1 Et voedtfel van defe rupfe is het 
■> -*kruydtdatmen lavas noemt;doch 
hy en wil noyt inden dach eten , maer 
alleendes nachts» Ick vondt hem ver- 
borgen inde groeve van een keerlfe- 

boom. 



LVII 



N a t ,u r a l i s. ui 
boom. Inden dach fach ick dat hy 
hem fel ven verfcheydèn maelen om- 
keerde, leggende het voor-lijf daer 
het achter-lijf geweeft was, ende we- 
der het achterlte daer het voorfte ge- 
leghen haddé , ende foo voorts. 
Eer hy tot veranderinghe quam , 
hadde hy veel moeyte eer hy fyn 
huydt af kreegh , foo datter ghelijek. 
fijne droppelen waeters op fyn lijf 
laeghen. Na dat den huydt af was, 
ginck hy een tijdtlanck, ruften , ende. 
daerna ftelde hy hem tot veranderin- 
ge op den i Junij , ende den eerften 
Julii is daer van voort-gekomen een 
grae uwen donckeren Uy 1. Ick heb 
hemden acht -houder genaempt, om 
dat hy veel tijdts met den kop inde 
hooghte verheven legt, als of hy alle- 
fijitsrontomfaege. 

B E- 



112 M ÉT A MO R PHOSI S 

LVÏII. BE V IN DIN GE. 

JQEfe Rups heb ick een tijde lanek 
onderhouden met olmen-loof. Als 
hy voort- kruypt is hy noch eens fob 
langh als dele flguyre by A. afghe- 
tey eken t. Sy ftelde haer tot vefande- 
ringhe op den 9 September , ende is 
inde ftlfde ghebleven tot op den 24 
Mey des volgenden jaers, ende doen 
is defe vliege daer van voort gheko- 
men. Defe vliege heeft een wonder- 
lick vermaeck in het dooden vande 
Spinne-koppen , daer andere vliegen 
vande fpinne-koppen lifteliek in haer 
netten gevangen ende vernielt wor- 
den. Ick heb daer van gefien, dat ter- 
wijl de fpinnekop in het midden van 
haer net fit ende vlieghen verwacht , 
fbo komt defe ylieghe ende valt haer 

te 



LV1II 



/ 




LIX 




Naturalis. 113 
te midden op het lijf, ende weet haer 
dadelick te verlammen ende als een 
doodt-wonde te geven. De fpinne- 
kop dit voelende liet haer daedelick 
meteen draedt neder vallen, doch de 
vlieghe en liet niet los , maer fleep- 
ten de fpinne-kop langhs de.aerde, 
ende verbrack alle de pooten , gaen- 
de met ordre van de een tot de ander$ 
daer na liepfe rondtom de fpinne-kop 
al (pelende uyt blijdtfchap methaere 
vleugels. Ende dit dede fy alles tot 
drye verfcheyden reyfen toe , ende 
enydelick vlooch fy met de fpinne- 
kop wech. Daerom heb hem den 
Wjlinder genaempt. 

LIX. BEVINDINGE. 

"P\ Efe rupfè is aenmerckens waer- 
•*- > 'dich om fijne wonderlicke ghe- 

H ftalte 



1 1 4 .Metamorphosis 
ftalte. Hy heeft op het lijfde gedaen- 
te van vier gheele kleer beefemsj en* 
de van vooren uyt het hooft twee 
hoornen gelijckeen flecke ; aen wed- 
der zijden deghelijckenifle van twee 
vlot-riemkens, een gheele ende een 
fwart - ende achter op het lijf een 
pluyme, alles van hayr. Deferupfe 
eet de bladeren van pruym-boomen * 
heeft veel moey te met het vel uyt te 
fchieten » ende yder reys als hy ver- 
velt , fo is het lijf nat , 't welck hy dan 
met de pluyme die op fijn achter-lijf 
ftaet , weet te droogen. Dit ghedaen 
zijnde leght eenen ganfchen daghftil j 
om te ruften , ende konnen op dien 
dach niet eten, om dat het hooft noch 
te (acht is. Na dat hy hem ghefuy vert I 
hadde , foo is hy tot veranderinghe ;i 
ghekomenopden 20 Junii , ende is J 

daer j 



Natüralis. 115 
daer in ghebleven tot den 30 dito, 
ende doen is daer uy t-ghekomen een 
elendigh dier , dat noch rupiè is noch 
uyl. Deoirfakeis,omdathy fichalte 
vroegh tot veranderingeghefet heeft, 
eerhy genoegh geetenhadde.ïckheb- 
be hem om fijn bylbndere gedaente, 
den vreemden antijck gemcmpt. 

LX. BEVINDING E. 

DEfe Rupfe heb ick wel twee 
maendenlanck met onder-haven 
onderhonden moeten eer fy fich tot 
vranderinge wilde Hellen. Dit krnyt 
wort feer geprefen in'tgebruyck re- 
gen het graveel, als mede tegen hooft- 
pijne , inde oore gefteecken zijnde. 

Hy heeft hem ghefuy vert ende tot 
veranderen begeven op den 28 April, 
ende den 16 Mey is daer een fchoon 

H 2 nylrien 



1 1 6 Met amorphosis - 
uyltien van voort-gekomen , 't welck 
eenen byfonderen glans hadde , die- 
men Tonder vergulden niet en kan af- 
teyckenen, op iyn kop heeft het twee 
bollenen van pluymen, die recht op 
ftaen, endewelcke van boven gelijck 
met een fcheere efïèn afgefneden zijn. 
Rontom de oogen is het wonderlick 
ge wapent ende vande Natuyr toege- 
maeckt. Voor uyt heeft het twee tan- 
den beneden de oogen. Dit dier hadde 
een fterck leven nadat het klein was; 
hetleefde noch drye dagen fonder ee- 
nich voedtfel* Is ghenaempt de fleen- 
rups. 

LXI. VERANDERINGE. 

T"\ Efe rupfe bevondt ick fèer vies 
*-^ende lecker te zijn ,in hetverkie- 
fen der keerfe-bladeren , welcke hem 

tot 



LXI. 




LXII- 



Naturalis. 117 

. tot voed! el verftrecken. Heeft hem 
tot veranderinghe gheftelt op den 6 
Junii 5 ende op den 14 dito isdaeruyt 
ghekomen dit wonderlick nykjen,af- 
geteyci-ient by letter A. is vyes van 
koleur , hyfchijnteen gelapten rock 
te hebben , ende de gedaente van een 
bonten lap om lijn hals , welck hem 
achter op het lijf light. Hielt fich leer 
ftil, ende leefde eenen korten tijdt. 
Defe mpfe is genampt den blaeuTP-kop. 

LX II. BEVINDINGE. 

T Ck en heb gheen voedtfel konnen 
*uyt-vinden dat defe rupfe eten wil- 
de. Doch het kan wefen dat ick hem 
op den tijdt van fijne veranderinghe 
heb aen -getroffen . Hy begon leer te 
woelen ende na iangh woelen, zijn- 
der van tuffchen fijne leden eeni^he 

H 3 drup- 



ii8 Metamorphosis 
druppelkens water gekomen, gelijck 
ofhetuyt-gedrevenfweetwas: ende 
inden tijdt van twaelf uy ren, foo was 
yder droppelken fweedt een kleine 
rupfe geworden, die ick facit leven, 
maer alfo ick niet en wifte waer mede 
dat ickfemoeft onderhouden, fozijn- 
fe alie met de moeder in eenen dagh 
tijdts geftorven.Ick heb hem den pelti* 
hien-rupje genaempt. 

LXIII. VER ANDER INGE. 

Ft Et voedtfel van defe rupfe zijn 
Aroof-bladeren ofte fcharley, Heeft 
hem tot veranderinge geftelt op den 
20 Julii , welcke veranderinge hier in 
het midden by de letter A. af-ghe- 
teyekent ftaet. Hy bleef inde veran- 
deringe tot op den 1 Augufti, ende 
doen quam daeruy t een geelachtigen 

wit 



LXIII 




LXIV 




N A T U R A L I S. lip 

wit gevlamden uy I , wekken ick een 
tijdt lanck met honingh onderhouden 
hebbe> Is genaemptden^ee/-^. 

LXIV. BEVINDINGE. 

TCkachte dat dit wel een vande al- 
*derwonderlijckfte rupfen is diemen 
vinden kan.Hyen at 111 aer eens daegs, 
ende dat een weynigh van willeghen 
loof, ende leyde hem dan weder in 
malkanderen als een hafe-wint-hont, 
tot 's anderdaeghs dathy ontrent den 
middagh begon te eten. Dit duyrde 
tot den laetften September 1 65 3. en- 
de bleef ftil in eenderley geftalte lig- 
gen fonder fich te verleggen tot den 
24 Odober des jaers 165^. ende 
ftreeckalle daeghover fijn lijf om te 
fienofhyfich bewegen foude, ende 

H 4 ick 



120 Met AMORPHOSIS 

jck heb hem fien leven q twee volle 
jaren ende 34 daghen fonder eenighe 
fpijfe te nutten , of fonder fieh eenig- 
fïnts te verleggen of van plaets te ver- 
anderen. Ick en hebbe in aldien tijdt 
geen veranderinge aenhemgefpeurt, 

dan 

q* Uyt de voorgaende bevindingen blijekt , dat fom- 
mighe dierkens acht , fommighe neghen , ja andere 
over de thien of elf maenden inden winter fonder 
, eenig eten leven. Maer dit verhael gaet het alles ver- 
re te boven,en mach met reden voor een wonder inde 
natuyr gherekent werden,dat fo een klein ende fwack 
dier, by de 27 maenden fonder voedtfel leven kan. 
Tot foodanigh lanck vaften doet veel de gheduyrige 
rufte, waer door weynig verteert wort. Item, fchijnt 
daer toe noodigh te wefen , een vochtighey t die taey 
ende olyachtich is, ende een natuerelicke warmte die 
klein is , fo daufe lange kan fpelen öp die vochtigbeir, 
ende nochtans weynigh verteeren* Hierby mogen 
de wcnderlicke lampen verghele ken werden , die de 
Romeynen plegen te ftellen inde graven der dooden, 
welcke lampen menige eeuwen konden branden fon- 
der eenige ververfchinghe van olye te krijgen* Den 
geleerden M. Z- Boxthornius in quaftïonibus Romanis 
maeckt gewach van een lampe , die ontrent vijfthien 
hondert jaeren gebrandt hadde , ende noch bequaem 
was om menige eeuwen te branden* Siet quaji. Kom. 
11.^.49. 



LXV 




N AT U R A L I S. 121 

dan alleen dat hy ontrent de helft 
kleynder geworden was.Defèn wurm 
is den Xint-loorm genaempt. 

LXV. BE V INDINGE. 

T> Efe ru pfe eet het loof van willige* 
*^ boomen, doch is feer traegh in het 
krnypen ende eten Hy hielt op van 
eten den 24 Augufti, en begon wat 
te fpinnen, doch het werck en wiert 
niet volmaeckt : ende ick merckte 
wel dat myn huys-veftinge hem niet 
aen en ftont, dan lach hy hier ende 
dan daer,tot op den 1 4 O&ober ende 
begon doen fyn groen koleur te ver- 
laten, ende wiert roodt, ende ftierf 
doen na twee daeghen fonder te ver- 
anderen.Ick oordeel dat het een rupfe 
is die den heelen winter door inde 
holle wiliighe - boomen verblijft on- 

H 5 trent 



122 Me T A MOR PH O S I S 

trent fijn voedtfel, ende teghen het 
voor-jaer fijn uyl geeft , doch ick en 
hebbe daer van gheen ervarentheydt, 
ten zy dat ick hem andermael ter 
preuve kan ftellen. 

LX VI. BEVINDING E. 

"T\Efe twee wormen af geteyckent 
•*-^by A. zijn de vyanden ende over- 
winners van alle rupfen. Sy hebben 
yder voor aen de gedaente van twee 
rijpers , welcke als zy toeghefloten 
worden eenenringh vertoonen. Met 
defe nijpers weten fy de rupfen onder 
in den buyck te flaen , ende blijven 
daer zoo aen hangen. De rups de pij- 
ne gevoelende werpt haer felven om 
en weder, maer den worm hout fich 
recht uytgheftreckt als of fy doodt 
"was, fonderfich te bewegen. Ende 

hoe 



LXV1 




I 
1 



Naturalis. 123 
hoe de rupfe meer woelt , hoe fy te 
meer op-gefcheurt wordt , ende als 
den worm hem los laet , foo fwelt de 
plaets op daer hy genepen geweeft is, 
J t wekkeen teycken fchijntte wefen 
van fenijn. Defe worm is wel ghe- 
wapent, gheel ende blinckende van 
koleur, ende kan niet licht vande 
rupfen befchadicht worden. Sy en 
konnen buyten de aerde niet boven 
twee daeghen leven. Als een van defe 
wormen by na doodt was , foo leyde 
ick hem op de aerde, daer hy dadelick 
verquickte, ende drongh met der 
haeft inde aerde. Sy konnen feer wel 
de koude verdraegen. Ick heb inden 
winter als de aerde boven wat ontla- 
ten was , ende onder noch wel twee 
voeten bevrofen , met een fpaede in- 
de aerde gegraven , ende vont een 

van 



124 Met a mo rphosis 
van defe wormen met een bye , ende 
leyde defe bye by den worm , om te 
fien watter van geworden (bude.Den 
worm vattede dadelick den kop van- 
de bye tuffchen fijne twee nij pers, en- 
de woelde foo een tijt-Ianck famen als 
in eenen hevigen ftrijdt,tot dat de bye 
feer vermoeydt was , ende ghelijck 
een over-loopen paert na den aeflem 
joeg. Endefocht ailefints te vluchten, 
doch konde nietdoordienfebeyde in 
een backjen befloten waeren,oock en 
konde de bye niet vlieghen door de 
koude. Dierghelijcken ftrijdt fach 
ick oock daernae tuflchen die bye 
ende een rupfedie ick opdien felfden 
tijdt uy t de aerde gehaelt hadde. Defe 
onder- flaende worm is vande felfde 
natuyr als de bovenfte > ende alfmen 
die in het vyer werpt > fo brandenfe 

ghe- 



LXVII 




Naturalis. 125 
ghelijck fuy veren olye. Ick heb hem 
omreden te vooren ghemelr, den ver- 
binder der rupfen genaempt. 

LXVIÏ. BEVINDINGE. 

T^XEfe rupfeeet verfcheyden kruy- 
-*-^den, onder andere bemint hy 
den Aerd-veyl , doch is feer traegh 
ende vies in het eten, wil aen gheen 
kruyden komen ten zy dat zy vers ge- 
pluckt zijn. Hy heeft verfcheyden 
reyfen fyn hnydtuytgefchoten, want 
het fchijnt dat in het groeyen den ou- 
den huydt niet en kan genoechfaem 
recken ofte uyt-fetten, ende datfè 
daerom af-fchiet. Na dat den huydt 
afghelegt is , legt hy eenen ganfehen 
dach ftil , ende kan niet eten door de 
teerheyt van fyn gebit , tot dat het al* 
lenxkensdoor de locht verhart wort. 

Hy 



n6 Metamorphosis 

Hy ftelde fich tot veranderinghe 
op den 5 Augufti, ( welcke verande- 
ringehierin het midden afgebeeltis) 
ende op den 26 dito is daer een uyl 
uyt- gekomen, als inde af-beeldinge 
ondtr aen te fien is. Defen uyl vliegt 
geern by nacht ende in het licht van- 
de kaers , doch weet fich feer voor- 
fichtelick voor de vlam te wachten. 
Hy leefde Tonder eenige fpijs fes dae- 
gen. Ick heb hem om fijn vieficheyt 
in het eten iecker-beetjen genaempt. 

LXVIIL BE VIN DIN GE. 

T\ Efe kleine rupfebemindt debla- 
deren vande vliender-boomen 
voor fijn fpijs. Inde {elfde bladeren 
maeckt hy oock fijn woon-plaets, 
ende weet die tot dien eynde feer aer- 
digh toe te rollen > om iich inde felfde 

tegen 



LXVIÏÏ 




LXIX 



N A T U ,R A L I S Ptf 

tegen de hitte der fonne ende den re- 
gen ( die hy niet verdraghen kan ) té 
verberghen. Hy eet by nacht, maer 
op den dach lighthy ftil uyt vrees van- 
de vogelen , die hem tot haer aes foec- 
ken te gebruyeken.* Hy heeft fich toe 
veranderinge geftelt den 22 Novem- 
ber 1 6$j , gelijck hier afgebeelt fbet, 
ende op den 2 1 Julii 1 6 5 8 is daer uy t 
gekomen een feer net ende wel-ghe- 
teyekent uyltjen als inde af-beeldin- 
ge te fien is. 

LXIX. BEVINDINGE. 

DEfemade is voort-gekomen uyt 
de verrottinghe van tarwe feme- 
len , in welcke ick water dede ende 
opeen bequame plaets fteldetot dat 
het fuyr wiert ende tot verrottinghe 
ghebracht wiert ; doen quamen daer 
< me- 



12$ Met AMOR PHOSï s 

menighe maden uyt , welcke haer tot 
veranderinge fielden op de n 2 2 Junii, 
ende op den 2 Julii quaemen daer 
vlieghen uyt , welcke 1 onder eten 
leefden tot den jèfthienden der felfde 
maendt. 

LXX. BEVINDïNGE. 

It is een wonderlicken worm>weI- 
■i^jf ken ick gevangen heb op den 3 
Apri 1 1 6 5 8 . Defen worm en heb ick 
noyt konnen fien eten of drincken. 
Oock en heb ick aen defen worm geen 
oogen nocheenige openinge konnen 
befpeuren , waer door hy voedtfel 
fouden konnen innemen of eenigh 
af- werp fel konnen quit werden. 
Oock en heeft defen worm geen poo- 
ten , light altoos fïil , ende bemindt 
meer de koude dan de warmte : als, 

ick 



LXX 




Naturalis. 129 
ick hem inde fonne leyde , kroop hy 
dadelick na de fchaduwe , ende roer- 
de fich dan niet meer. 

Ick heb hem fomtijts op fijn rugg^r 
geleyt, ende dan wifthy fich dadelick 
in een ronde in te treckenende weder 
op den buyck te vallen, gelijck de on- 
derfte figuyre aenwijft, Defenworm 
hebbe ickby my gehouden tot den 27 
Maert 1659. fonder eenich eten. En 
leyde hem doen op fy n nigge, en had- 
de doen fulcken kracht noch, dat hy 
hem op fyn buyck leyde en is geftor- 
ven op den 28 Auguftus, ick noemde 
hem den kamelio. Ende ftaet wel aen 
te mercken, dat bydefen worm ghe- 
duyriglick geleeft hebben drye witte 
beeftkens kleynder dan een ghemeen 
fandeken , die altoos boven of onder 
zijn lijf liepen, ende leefden alfo over 

I de 



130 Metamorphosis 
de negen maenden , (onder datmen 
eenichfints bemercken konde datfe 
eenich voedfel gehadt hebben ; ende 
eyndelick zijn twee van defe beef- 
kens op het hooft des ghemelden 
worms , ende een op den rugghe ge- 
ftorven. 

LXXI. BEVINDINGE. 

DEfe rnpfe ghebrnyckt tot haer 
voedfel den hy iTop.ende men vint 1 
die meeft daer ontrent als den hyfibpj 
bloeydt ; doch foo haeft alfmen het 
loof aenraeckt foo laet defe rupfe 
haerfelven neder vallen,ende begeeft 
fich inde aerde. Na dat ick hem eenen i 
langen tijd hadde onderhouden, foo! 
ftelde hy fich tot veranderinghe op 
den fevenden Augufti , ende nae dat 
hy eenige daeghen inde veranderinge 



N A T U R A LI S. I^I 

gelegen hadde , foo quaemen uyt fijn 
huyddrye maden door-booren,ende 
in korten tijt veranderden ydermade 
ineeney, endeuytelckey quamop 
den 8 September een vliege te voor - 
fchijn, (gelijck aen deaf-beeldinge te 
fien is ) welcke niet langer dan drye 
dagen in het leven bleven. De rups 
is genaempt den duyckelaer. 

LXXII. BEVINDINGE. 

DEfe rups heeft haren oorfpronck 
ghenomen uyt een verrottinghe 
ontftaen indetefticul ofte kloodt van 
eenberg-ent. Hy leeft inde gemelde 
tefticul fo langh als hy daer in eenigh 
voedtfel vindt, r tot dat alles verteert 

I 2 is; 

r- Hier uyt foudemen eenichfints mogen in be- 
deneken nemen , of die dieren oock tothaeren vol- 
komen aerdt ende geboorte gekomen 2ijn , eerdat de 
volgende veranderinge gèfchiet is. Want het is inde 
natuyrgewoonelick, datfo langh de dieren noch zijn 



igi Metamorphosi s 
is 5 ende daer na heeft hy fich tot ver* 
anderingegefetopden lyMcy 1659. 
welcke veranderingehier af-gebeeldt 
ftaet , op de figuy re by letter A. Sy 
voeghen haer tot veranderinghe inde 
pluymen vanden ent- vogel , doch al- 
lo , dat het hooft een weynigh uyt- 
fteeckt , op dat de motte die door de 
veranderinge veroirfaeckt wort , geen 
belet en vinde om uy t te komen. 

Op den fevenden Junii 1 6^9 quam 
uyt de ghemelde veranderinghe een 
motte te voorfchijn aende letter A. 
af-gheteeckent, welcke motte haere 
nettigheydt heeft, ende in het vliegen 

feer 

inde plaets daerfe haere gedaente krijgen , haer voed- 
fel vinden inde plaetfe van haere voort-komfte. So 
leert (by exempel) de ervarentheydt , dat de kieckens 
haeren oirfpronck nemen inde eyeren uyt het witte, 
maer door den doyergevoedt werden. Ende tegen 
den rijdt dat het voedtfel begint te ombreken,fo bre« 
kenfe uyt de fchaelen. 



LXXIV 
A ^^^^ 



Naturali s 133 
feer aerdigh draeght ende vreemde 
omkeeringen gebruyckt. Defe mot- 
ten konnen langhe leven , alfe inde 
netten der fpinne-koppen niet ver-' 
fttckt en worden. Sy beminnen de 
duyfternnTe, ende worden meeft ge- 
vonden aende bakken inde huyleit 
ofinduyftere hoecken; ofoockwel 
inde hoven onder de bladeren : want 
fy beminnen den daeuw , ende leven 
by de vochtigheydt die als een fweet 
van fommige bladeren uytgaet, waer 
by ooek niet weynigh andere vliegen 
ghevoedt werden . Maer des w inters 
verberghen fy haer inde huyfen ende 
vervallen plaetfen. 

LXX1II. BEVINDING E. 

DEfen kleynen worm heeft haren 
oirfpronck ghehadt uyt de ver- 
I 3 rot- 



134 Met amorphosi s 
rottinghe van komijne-kaes, waer 
mede hy oock ghevoedt ende in het 
leven behouden wert. Defe wormen 
behelpen haer meer met fich in een te 
trecken , ende haeftelijck ( als een 
fprinck-haen ) wech te werpen , dan 
met kruypen. Eer fy haer felven tot 
veranderinge ftellen , fo liggen fy dry 
ganfche daegen gheheel ftille, fonder 
roeren. Defen worm heeft haer tot 
veranderinge gevoegt op den 28 No- 
vember 1658, welcke veranderinghe 
af-gebeeldt is inde nevens gaende fi- 
guyre 5 aende letter B,maer A vertoont 
den worm fel ve , ende C. een kley- 
ne vliege die uyt de gemelde verande- 
ringe te voorfchijn ghekomen is op 
den 1 o Mey 1 65 9. welcke vliege acht 
dagen leefde fonder eenich voedtfel. 

BE, 



Naturalis. 135 



LXXIV. BEVINDINGE. 

Y*\ Efen worm af-gheteyckent inde 
*— 'volghende af-beeldinghe aen de 
letter A. heb ick gevonden onder ee- 
nen yferen Tmelt-kroes. Hy isfeer 
ftrijdt-baer, ende verflint de wormen 
die ghewoon zijn alderley rupfèn te 
verflinden , waerom ick hem deno»- 
ïertfaegbden genaempt hebbe. Ick ftel' 
de hem in een porceleyne komme, 
ende voegde daer by vier gheele wor- 
men welcke alle andere rupfen ver- 
flinden , gelijck te fien is inde volgen- 
de af-beeldinge. Hy vattede dadelick 
defe geele wormen met fijn fcheere 
inden hals, ende neepfe vaft toe, ende 
fooch \ alfoo de felve wormen uyt : 

I 4 ende 

i. De onderlinghe vyandtfchappen die tufichen 
de dieren, fo inde zee, als opdeaerde ende inde 

I 4 lucht 



1^6 Met amo r phosi s 
ende hoe fich de wormen wronghcn 
\en draeyden , foo hielt hy fich ganfch 
(lil Tonder eenige beweginge, totdat 

hyfe 

lucht ghevonden worden , ontftaen gemeenelick uyt 
gebreck van voedfel , ende daerom wordenfe meeft 
ghefpeurt tuflchen de dieren die ontrent de felfde 
plaetfen verkeeren, en eenderley voetfel gebruyeken 
of de geen die d'een d'ander tot lpijfe dienen. Ja door 
ghebreck van voedfel , fullen dickmael de dieren van 
een foorte tegen malkanderen vechten , ghelijck inde 
Zee-kalveren te fien is ; ja fomtijts d'een d'andet ver- 
ilinden, Maer als de dieren overvloedt van vocdtfel 
hebben, fo vechten fy fo veel niet tegen malkande- 
ren , maer leven dickmael feer vreedfamentlick , ge* 
lijck breeder by jirijhteles te lefen is in fijn negende 
boeck vande hiftorie der dieren cap. i.d'crhalven ach- 
ten wy het. voor een fabel , dat tuilchen de wolven en 
fchaepen(gelijck eenige meenèn)een verborgen anti» 
pathie ofte tegenheyt ende haet of af^keerichey t zy ; 
dan alleenelick dat de wolven de fchapen beminnen 
om te eten , ende tot dien eynde vervolgen , niet uyt 
haet tegen de fchaepen , maer liefde tot haer felven, 
Uyt defe fabel fchijntpock een ander vetfonnen te 
zyn , namelick , dat aji'men op twee trommelen flaet* 
daer van de eene met een fchaeps vel , ende de ander 
mee een wolfs-vel oVer-trocken is , dat dan de trom- 
mel mer het fchaeps-vel over-trocken , geen gheluyt 
en geeft. 

Maerditwort echter van velen voor wacrachtigh 
gehouden , ende (Tomen fegt) door de ervarentheydt 
.beveflight; dat de honden die menfehen vervolghen 



Naturali s. 137 
hyfe alfo gedoodt ende vernielt had- 
de. Op de volghende figuyre kont 
ghy fien het wijf ken van defen worm, 
welcke ick by malkanderen ghevon- 
den heb, ende zijn beyde vangelijc- 
ken aerdt. 

LXXV. BEVINDINGE. 

TJ Ier volght de mede-foorte ofte 
■* wijf ken vande voorghemelden 
worm. Kruypt traegh voort , ende 
met horten» lomtijtseen weynich tijts 

1 5 ftil 

die ghewoon zijn daghelijcx veel honden doodt te 
llaen , hoewelie die lieden noyt te vooren geiïen heb- 
ben. Item , dat de paerden als fy gaen voor-by eenige 
plaetfen daer doode paerden liggen verbaeft worden , 
ende niet wel en konnen beftiert werden : datoock 
jnfgelijx de oflèn ongeern gaen door plaetfen dae^ 
oflen gheflacht zijn ; jaocck fomtijts vlieden v ande 
gene die gewent zijn oflèn te flachten , hoewelfe die 
anderfints noyt gefien en hebben. Welcke dinghen 
alle fonder twijfièl cntftaen door dien eenigen reuck 
ende geur vande kleederen der oflèn-flagers , of van 
de gemelde plaetfen af-vloeyen , door welcke de fe 
beeiten omfteit ende beroert werden. 



I38 Me TA MOR PH O SI S 

ftil blijvende. Defen worm onthout 
fich inde duyfternifle, fomtijts inde 
aerde , maer meefi: o p de aerde. Defe 
ende de voorgemelde wormen , wor- 
den alleenelick gevoedt door andere 
wormen diefe dooden en opeten. Als 
defen worm een vande gemelde geele 
wormen krijghen kan , fo grijpt hyfe 
onder aen het achterfte van het lijf > 
met fijn fcheere , ende doet die hae- 
ftelick open en toe , tot dat hy ope- 
ningemaeckt, ende fet een van fijn 
voorfte pootenophet lijf, ende haelt 
het inghewant daer uy t ende eet het 
op , fijnen kop op heffende. Ick fach 
datdedarmkensdie hy uyt de gheele 
wormen haelde , van dickte waeren 
gelijckeen gemeyn menfehen-haeyt. 
Na dathy verfadicht was, fteldehy 
fich tot flaepen ontrent vijf uyren 

lanck» 



Naturalis. 139 
lanck, (onder fich te bewegen,haelde 
fijn kop by na onder fijn lijf, ende 
lach op een zijde, alsof hy dronckigh 
hadde geweeft. 

Alfo defen worm in het kruypen 
feer traegh is , fo heeft de N atuy r hem 
vleugelen gegeven , die hy niet en ge- 
bruyckt dan in ti jt van t noodt. Defe 
vleughelen zijn 1b groot als fijn lijf, 
ende nochtans en kanmen die niet 
fien noch gewaer worden , dan als hy 
die te voorfchijnbrenght,foo heyme- 

lijck 

/. De vlcrcken dienen niet alleen op dat de dieren te 
beter baer voedfelfoudenkonnen foecken, maer ook 
om hare vyanden te ontvlieden ; gelijck ick felfs in 
mijnreysnade Weft-Indien meermael gefien hebbe 
inde vliegende-viflèhen, welcke gemeenelijck boven 
de zee vlieghen alfe van andere villchen vervolght 
werden , die de felve tot fpijfe ghebruycken. Edoch 
defe villcheli en konnen niet lange achter een vlie- 
gen , maer fo haeft de vlercken ofliever vinnen met 
welcke fy vliegen droogh ende ftijf worden , foo en 
kcnnenfe niet meer vliegen , ten zy datfe haer felven 
eerft in zee laten vallen , om hate vinnen weder nat 
ende dwee te maeckui. 



140 Metamorphosis 
lijck weet hy die met het achter-lijf 
in een te vouwen , ende onder het 
voor-lijfin tetrecken , foo datfe niet 
vuyl en worden, hoewel hy onder de 
aerde kruypt. 

LXXVI.BEVINDINGE. 1 

TT 7 At de vee-mollen aen-gaet, ick 
* * 1ieb door verfcheyden ervarent- 
heden bevonden datfe feerfterck en- 
de hart van leven zijn. Want ick heb 
een der felve vee-mollen den kop af- 
gefneden , wekken kop twee daghen 
daer na van een ander vee-mol fchoon 
uyt geetenwiert, fbo datter niets in 1 
overich bleef dan twee kleine zenuw-! 
kens , ende leefde echter dien kop 
noch twaelf uyren daer na. 

Oock heb ick een vee-mol fes da- 
ghen ende fes nachten laten hanghenj 

in 



LXXVT 



N A T U R A LIS. I4I 

ineenftrop, inde heete fbnne-fchijn > 
fo dathy fwart was , doch bleef noch 
in het leven , tot dat hy den feven- 
den dach ftierf. 

Defe vee mollen zijn feer behen- 
dich in het maecken van hare neften. 
W ant fy verkiefen daei toe een vaftcn 
klomp aerde , in welcke fy feer aerde- 
lijck een gat maecken , door welck fy 
efïèn uyt en in komen konnen , maer 
van binnen is een holligheydt daer 
wel tweegemeyne ocker-noten kon- 
nen in legghen : in defe holle plaets 
verbeighen fy over de hondert , ja 
fomtijts meer dan hondert en vijftich 
eyeren. Alfe al le hare ey eren ghelegt 
hebben , fo maecken fy de gemelden 
aerden-klomp feer vaft toe , want in- 
dien die breeckt fo vergaen alle de 
eyeren 3 ende worden van feeckere 

fwarte 



142 Met amorphosis 
fwarte vlieghen die haer inde aerde 
onthouden, op'geeten. Endedaerom 
zijnfe over de vaftigheydtendebewa- 
ringe defes aerden-klomps feer forgh- 
vuldich. So datfe rontomde felfde 
een loop gracht maecken , endefom- 
tijts daer rondtom gaen , om op alles 
acht te nemen. Oock maecken fy on- 
der defen aerden-klomp verfcheyden 
andere holen , om in tijt van noodtte 
vluchten. 

Voorts weten defe vee-mollen ha- 
re neften te doen rijfen tot boven de 
aerde toe , op de breedte van twee 
vingheren nae, alfe bemercken dat 
het warm ende droogh weder is , ten 
eyndedat door de hitte der Ton , haer 
eyeren mochten uyt gebroeydt wer- 
den : maer als het kout ende vochtigh 
weder is , fo doen fy hare neften die- 
per 



Naturalis. 143 
per inde aerde fincken.Eyndelick heb 
ick mede gemerckt.dat de vee-mollen 
oock vleugelen hebben, maer niet om 
te vliegen, maer ftrecken haer alleene- 
lick tot cieraedtende tot een deckfel 
van haer achter-lijf dat feer teer is. 

In het Eylandt van Walcheren 
worden veel vee-mollen gevonden, 
ende doen ontrent verfcheyden aerd- 
vruchten groote fchade 5 want fy heb- 
I ben van vooren de gedaente van twee 
fchaeren of fagen , waer mede fy de 
wortelen der kruyden af-fagen. Hier 
tegen worden van fommighe kleyne 
potten inde aerde , met de boorden 
ghelijcksden grondt gefet, in welcke 
: de vee-mollen zijnde, niet enkonnen 
uyt-komen. Ofte men moet hare ne- 
ften op-breken , foen worden uytde 
eyeren geen vee-mollen ghebroeydt. 

BE- 



144 Metamorphosis 



LXXVII. BEVI1SLDINGE. 

DE fpijs defèr rupfen zijn de bla- 
deren van olme-boomen. Alfe 
haer zetten willen tot veranderinghe 
fo begeven fy haer felven nae de 
fchutfels ende huyfen.endemaecken 
aende felfde haer achter-lijf wel vaft, 
hangende met het hooft nederwaerts, 
om te gemackelicker daer uyt te fac- 
ken. 

Eerdefè rupfen inde veranderinge 
haren ouden huydt konnen afleggen, 
doenfe fèer groot geweldt, jafchud- 
den, wringen lichende beven gelijck 
yemant die een fwaere koorlTe aen- 
komptj haelen dickmael haer lijf op 
en neer, ende eyndelijck trecken fy 
het lichaem gheheel in malkanderen, 
waer door het fo dick wert, dat den 

huydt 



Naturali s. 145 
huydt van her een eynde tot het an- 
der iplijt , ende afvalt : ende daeriu 
houden fyhaer vooreenentijt ganfch 

m 

Infonderheyt is dit in defe dier- 
kens aenmerckens waerdich, dat daer 
de pooten gheftaen hebben van de 
nipte, dat wort den rugge van het 
dier dat daer uy t ( door de verande- 
ringhc ) voort kompt: ende datden 
rugghe geweeft is van de rupfe , daer 
ftaen de pooten van het dier dat daer 
van voort-kompt. Defe veranderinge 
ghefchiet in eenen korten tijd t dat- 
men het befcheydentlick fien kan: 
want foo haeft den ouden huydt afge* 
leghtis , fokanmendefe veranderin- 
ghe fien. 

Defe rupfe heeft haer tot verande- 
ringe gefetden 1 2 junii # ende op den 
K der- 



144 Metamorphosis 



LXXVII. BE VIND INGE. 

DE fpijs defer rupfen zijn de bla- 
deren van olme-boomen. Alfe 
haer zetten willen tot veranderinghe 
fo begeven fy haet felven nae de 
fchutfels ende huyfen.endemaecken 
aendefelfde haer achter-lijf wel vafr, 
hangende met het hooft nederwaerts, 
om te gemackelicker daer uyt te fac- 
ken. 

Eerdefè rupfen inde veranderinge 
haren ouden huydt konnen afleggen, 
doenfe feer groot geweldt, jafchud- 
den, wringen ilch ende beven gelijck 
yemant die een fwaere koorfle aen- 
kompt ; haelen dickmael haer lijf op 
en neer, ende eyndelijck trecken fy. 
het liehaem gheheel in malkanderen, 
waer door het fo dick wert , dat den 

huydt 



Met amorpho si s 
dertichften dito is daer van voort ge- 
komen een fchoone boterkapellemet 
vier vleugelen ; defe waren in het eer- 
fte gelijck nat papier ,macr inden tijdt 
van een half vierendeel uyrs, waeren 
die volkomentlijck drooghende uyt- 
gefpannen. Daer na liet defe boter- 
kapelle vier droppelen bloedts val- 
len uythaer achter lijf, ende een half 
uyr daer nae een droppel klaer water: 
ende leefde nae haer veranderinghe 
nochnegenthien dagen fonder eenig 
voedfel. 

Edoch een andere rupfevan defe 
felfdefoorte, heeft haer tot verande- 
ringhe begeven op den derthienden 
Julii, ende na de veranderinge , zijn 
boven uyt het lijf komen uyt-bijten 
twee ende tachentich kleine vliegen, 
ghelijck den eerw. lefer inde mede- 

gaende 



N A T U R A t I h I47 

gaende af-beeldinge fien kan. So dat 
uytde een rupfe een boter ka pelle, 
ende uyt de andere 82 vlieghente 
voorfchij n ge komen zij n . 
iLXXVIll VERANDERINGE. 

D Efen worm heb ick ge vangen op 
den twee -en-twintiehlten Au- 
gufti 1659 en wort van velen ghe- 
naempt den 'figb-yorm , doch fo my 
dunckt ten onrechten , want de rob- 
wormen zijn graeuw ende fonder 
pooten , maerdefe is meeft wit , ende 
met pooten. Daerom wort hy met 
meerder reden vande Land-luyden 
genaempt den ^oöj?«-ww,omdathy 
inde kooren-landen groote fchaede 
doet , door dien hy de wortelkens 
vande ter we af-eet; hoewel hy oock 
daer * en - boven inde hoven ende 
boom-gaerden dickmael ghevonden 
wert, K 2 Ick 



1 4& M.E'T A MO RPHOSIS 

. lek heUdcfen worm een ganfeh jaer 
in een glafen fléffe met aerde be waert, 
■werpende dn er in eenig faedt/cwelck 
op-ghecomen zijnde, bevon.de t' fa- 
vondsby de kaers, dat als doen den 
gemelden worm boven cjuani y ende 
het loof op-at vande morjm g<x\lin# dat 
wte blöenikens draeght ,(want daer> 
is een ander .'{lach, dat roode bloem- 
kens< geeft,) wekkers faedt iekin 
het gemelde glas geworpen had de. 

Na dat defen worm wel gegeten 
hadde kroop hy weder inde aerde , 
wort inden dagh lelden of noyt bo- 
ven de aerde bei peurt , ende eet niet 
alleen het loof maer de wortelkens 
derkruyden. Nadat defe wormen 
genoech geéten hebben 5 ende tot ha- 
ren volkomen wafdom gecomen zijn, 
fobegevenfy fichna een hooghe en 

droo- 



Naturalis. 149 
drooghe plaets , die niet veel geroert 
en wort , her zy inde boomgaerden, 

jaende kanten der zaey-landen of el- 
ders , om haer tot rufte ende veran- 
deringe te fchicken. 

Defen worm heeft haren oirfpronck 
uyt het laedt vande dieren die wy 

I hier mojenaers noemen , om datfe de 
toppen vande jonge fcheuten ende 
uy tterfte bladeren der perle-boomen, 
abrykofén ,keerien, willige-boomen, 
pruymen, popeliercn ende haefelaer 
geern eten , ende die weten te verma- 
len ende te verbrijfelen. Inde hey lige 
Schrift wordenfe kevers ghenaempt, 
ende by de Franfen banatons. 

Defe molenaers worden wy op de 
boomen ghemeenelick ghewaer inde 
Mey maent , alfer voor haer bequaem 
loof ende fpijfe gevonden wort. Blij- 
K 3 ven 



i$o Metamorphosis 
ven boven de aerde ontrent den tijdt 
van twee maenden of wat meer, van 
Mey tot Julius , ende blijven voorts 
onder de aerde verborghen neghen 
maenden (onder eenige fpijfe te nut- 
tenj ende liggen foftil als offy doot 
waré,maer meteen warme handt aen- 
geroert zijnde beginnen haer dade-^ 
lick te roeren , gelijck ick dickmael 
by eyghen ervarentheydt bevonden " 
hebbe j als mede , datmen die onder 
de aerde niet en vinttweeby malkan* 
deren , maer elck alleen. 

Eer defe wormen inde ghemelde 
molenaers veranderen fo zijnfe over 
de vier jaeren oudt. Den worm hier 
indenevenf-gaende plaete afgebeeldt 
heeft haer tot veranderinge ghefet op 
denderden September 1658 welcke 
veranderinge in het midden der plaet- 

te 



Naturalis. 1*5 £ 
te vertoont wort ; ende in Mey 1650 
is den m jlenaerdaer uyt ghekomen , 
die onder aen inde plaete af gebeelt 
ftaet. Defe raolenaers blijven langen 
tijt leven alfemaerdes Somersin ha- 
ren tijt eten konnen krijghen, endc 
des Winters vande koude mogen be- 
vrijdt wefen. Uytinficht van fijnen 
oirfponck machmen defen worm 
den moïemers-'ïvorm noemen. 
LXX1X. BE VINDlNGE. 

D En worm boven inde mede- 
gaende plaete afgebeeldt is ghe- 
komen van ïfeekeep aende wilde-kuft 
van America, daer jeghen woordich 
een colonie ghefticht wert voor de 
Kamer van Zeelandt. Ickvondthem 
in ofre tuflehen de baften van fuye- 
ker-kiften houdt, dat wel een ganich 
jaer in het fchip geweeft was. In dit 

houdt 



1^2 Metamorphosis 
houdt of desfelfs baft neempt hy fij- 
nen oirfpronck , endc wort oock daet 
by ge voet. 

Defen worm heeft fich tot veran- 
deringe ghefetopden 17 September 
totden 19 O&ober Doen fchoothy 
fijn vel uyt,ende fachhem in fijn ver- 
anderinge liggen even ib ghelijck in 
het midden der plaete na het leven af 
gebet It is, ende blijven voorts fo lig- 
gen tot datle allenxkens haer koleu- 
ren verkrijgen.beginnende vande 00- 
gen ,daer na aende hoorens^ende door 
het groeven der vleugels ib ontfluy- 
ten de (eer langhe hoorcns van haere 
vlechtinghe om de pooten : tot dat 
eyndelick dat wonderlieke dier daer 
uyt komt , dat inde by ftaendc plaete 
vertoont wert. \ Welck ick den mo- 
len aer van Yfiekeepgenaempt hebbc. 
B ï N (D . E* 



by-vo£ghsel 



des Geleerden 

D. JOANNIS de ME Yj 

ömhelfendede wonderlicke Hiftoiie 
der haftende een dag-levende dier- 
kens , by den Griecken daerom 
Uemerobia en de Epbemera ghe- 
naempt. 

Erwaerde Lefer, aenmerc- 
kendedegelijckheydc defer 
Hiftorie met de ftoffè welc- 
ke in dit boecxken verhan- 
delt wort; heb ick niet ondienftig ge- 
acht te verhaelen wat ick felfsinper- 
foon onder-vonden hebbe aengaende 
den Haft 3 ofte feeckere vlieghende 
beeftkens , welcke vande Griecken 
genaemtzijn Epbemera , om datfe maer 
eenen dach en leven ; op een ende 
felfdendach tevoorfchijn komen in- 

[aj den 




den morghen-tijdt', des middachs op 
haerkrachtzijn , ende met den onder- 
ganck der ibnne fterven. Doch aenge- 
fien mijn bevindinghe niet volkomen 
en is , fo fal ick eerfl: aenwijfen wat 
andere fchrijvers daer van melden , 
ende in J t byfonder den gheleerden 
D. Augerius Clurius in fijn boecxken 
de HemerobioJtVe infeSio Epbemero. 

Ariftoteles heeft in twee plaetfèn 
gewach gemaecktvan defe een-dach- 
levendedierkens/t welck oock Ulyf- 
fes Aldrovandus aenwijft in fijn derde 
boeck de injeffis, cap. 3. Volgens Ari- 
ftotelis befchrijvinge,fo heeft dit dier- 
ken vier pooten , ende vier vlercken: 
ontrent den tijdt dat de fon op het 
hooghfte kompt des (bmers , fo wor- 
den inde reviere Hypanis, eenighe 
kleine blaeskens of vlieskens be- 
fpeurt , uyt welcke vier-voetige dier- 



kens te voorfchijn komen , welcke 
tot na den middaeh vliegen , maer als 
de (bn begint leegh te daelen , fo wor- 
fèonfterckende flap,ende fterven met 
desfelfs onder -ganck , niet langer dan 
eenen dach levendejom welcke reden 
fy HemcrobiaiEpbemera, dat isdiaria ghe- 
naempt worden,dus verre Ariftoteles. 
Aldrovandus melt oock inde voor- 
verhaelde plaets van een vifch Epbe- 
werargenaempt , welcke fonder voor- 
teelinghe uyt andere gheboren wort, 
ende naeuwelijx dry uyrenin het le- 
ven blijft. Item uyt Diofcorides , van 
twee kruyden die de felfde naeme 
dragen j het een kruydt , om dat het 
maer eenen dach leeft j het ander om 
dat het met den eerften dach bloemen 
draeght, 

Hieronimus Cardanus in fijn ne- 
gende boeck, handelende vande dier- 

[a] 2 kens 



kens die uyt verrottinghe voort ko- 
men , fchrijft aldus. Dehiftorie van 
het Epbcmemm ofte een dagh-levende 
dierken , is oock Cicero feer wel be- 
kent gheweeft , welck dier gheboren 
wert aen de reviere Hippanis , heb- 
bende vier pooten , ende vier vlerc- 
ken , niet langher levende dan van | 
fmorghens tot den avondt , daer het 
fijn naem van gekregen heeft. Smor- 
ghens ift een kindt , 's middachs een 
jonghman, ende des avonds eenoudt- 
man ghelijck , ende fterft met den on- 
derganck der fonne. So dat de Na- 
tuyr meer moeyte ende tijdt ghe- 
bruyckt heeft tot de her-voorkomfte 
van dit dier » dan tot ghebruyck van 
fijn leven. Waer in degroote forgvul- 
dicheyt der voor-bringhende Natuyr 
te verwonderen ftaet, welcke aen een 
dierken van fo korten leven , fo veel 

leden 



leden ende bequaemheden gegeven 
heeft. Want het fiet, hoort, wandelt, 
ende vliegt &c. 

Augerius Clutius in fijn voorghe- 
meldt boeexken , verhaelt defe na- 
volghende befchrijvinghe van Joan- 
nes Dortmannus. Ariitoteles maeckt 
ghewach van een dierken dat by de 
reviere Hippanis te voorfchijn kompt, 
'twelck maer eenen dach en leeft, 
welck natuyrelick wonder oock ons 
Nederlandt heeft ende vertoont aen- 
de uy t-gangen desRhi jns , in welcke 
een wonderlicke menichte van defè 
een-dagh-levende dierkens ghevon- 
den wort j 'twelck ick felfs in perfoon 
hebbe waer genomen , in een armken 
desRhijns de Vaert genaempt. Ende 
wederom in het jaer 1 6 1 9 aen den 
kant van den Yflèl ontrent Zutphen. 
Ick vertoon u hier dry ghedaenten 

[a] 3 van- 



vande felfde dierkens, Je eerfte is van 
een manneken ; welckeeen gehoornt 
hooft heeft. De tweede van een wijf- 
ken , dat geen hoorens heeft, maer de 
voorftepooten , zynin een hoornach- 
tige gheftalte verandert , daerom heb 
ick het v oor waerts afghebeeldt. De 
derde gedaente vertoont dit dierken > 
ghelijck het fpeelt op het water, in 
fulcker voeghen ende fatfoen als het 
hier af ghebeeldt ftaet. Het heeft de 
felfde grootte met welcke het hier 
vertoont wort, van koleur ghelijck 
bofch- boom-houdt , met een langen 
dry voudigen fteert. Somtijts vlieght 
het met het hooft na beneden, fom- 
tijts met het hooft verheven , ghelijck 
de ander dieren diemen infecta noemt. 
Al vliegende vermenghen fy fich met 
malkandercn , fpelende met haer be- 
vende vlercxkens. Sy weten haerdry- 

vou- 



voudighen fteert fo uyt te breyden op 
het water , dat de refte van haer lic- 
haem bequamelick daer op verheven 
ftaendekan fteunen. 

Defe dierkens hebben haeren oir- 
fpronck uyt een aerd-worm , die poo- 
ten heeft, welcken worm daer na ver- 
andert wert in een beeftken dat geen 
pootjens heeft als het uyt de aerde te 
voorfchijn kompt. Het is omvangen 
met een feer wit vliesken, ende als dat 
vliesken opghebroocken is , dan be- 
gint het te vliegen ; 'twelck ghemee- 
nelick ghefchiet ontrent het reeft van 
den H. Oduphus. Dit vliegen defer 
dierkens duyrt dry daghen lanck , fo 
nochtans , dat alle de ghene die des 
finorghens te voorfchijn komen, des 
avonds fterven.Terwijl defe dierkens 
met haere fteerten op het water fteu- 
nen ende fpelen , fo wordenie lichte- 

[a J 4 lick 



lick vande vilïchen ghevanghen ende 
opgeèten, ende daerom wordenfe 
vande viffchers aes ghenaempt , om 
datfede viffchentot voedfel verftrec- 
ken, 

Uyt het voor-verhaelde ende uyt 
het gene Augerius Clutius befchrijft 
uyt de antwoorden Petri Crachtii , op 
eenighe vraghen raéckende defe dicr- 
kensblijckt^dat defe vlieghende dier- 
kens haeren oirlpronck hebben uyt 
feeckere wormen , diemen feght dat 
lange te voor llch inde aerde onthou- 
den hebben, ende daerna tot verande- 
ringe komen , even op foeen wijfe als 
vande rupfenis getoont j uyt welcke 
verandeiinghe defe vier- voetige die- 
ren voort-komen. Defe wormen wor- 
den vande viffchers ghebruyckt tot 
aes om vifch mede te vangen, ende 
om datfc teer ende facht zïjnfa fteec- 

ken 



kenfeden angel doorhethooft'twelck 
hardtachtigh is, om te beter vaft 
te blijven. Defe wormen zijn fnel 
in haer beweginghe , peerfch van ko- 
leiir , maer worden allenxkens gheel- 
achtigh. Het gemeen gevoelen is , 
datfefaedt werpen eerfe beginnen te 
vliegen , ende dat daer uyt weder an- 
dere wormen voort-komen , hoewel 
andere dencken datfe uyt de kley ha- 
ren oirfpronck nemen. De Viflchers 
(eggen dat als het water leegh vloey t, 
datfe dan haer dieper inde aerde ver- 
fteecken jmaer hoe hooger het vloey t, 
hoe datfe hoogher fïch na het opper- 
vlack der grondt begeven. Item hoe 
kleynder datfe zijn , hoefe ondieper 
inde aerde bevonden worden j ende 
hoe grooter,hoe dieper. 

Terwijlen ( feght denghemelden 
Pecrue Crachtius j dat deie dierkens 

vlie- 



vlieghen , fo en ghebruy eken fe geen 
fpijfe , fy vliegen gheduyrichlick on- 
trent het opper-vlack des waters km 
de den oever , fomtijts vliegenfeoock 
over het landt , maer keeren al weder 
tot de revier , in welcke fy eyndelick 
in een ontelbaere menighte verfmoo- 
ren , endevande viflehenende voghe- 
len geëten worden. 

Defe dierkens fegt ( Aug. Clutius ) 
na datfe de ghedaente van een worm 
af-geleght hebben , houden haer ftil 
fonder beweghen , ende worden met 
een dun vliesken als een fchel of 
fchorskenover-trocken , welcke ghe- 
broocken zijnde , fo kompt daer uyt, 
als uyt een ey , een dier dat vier vleu- 
gels ende fes pooten heeft; ende wort 
dan eerft volmaeckt , na dat het fijn 
derde geftalte heeft aengedaen ; doch 
middeler-tijdt alfe in hare verande- 

ringe 



ringhezijn, en ghebruyckenfè gheen 
fpijfe, maer wel fo lange fy onder de 
ghedaente van een worm leven : in 
welcken tijdt, fy met haer hooft dat 
niet alleen hardt is , maeroock met 
hoornkens voorfien , de aerde feer 
bequamelick weten tedoor-booren. 
Oock hebbenfeeen fteert , die haer 
als een roer dient, met welcke fy haer 
felven in het fwemmen weten te be- 
helpen , ende haren koers te bellie- 
ren. 

Dus ver hebben wy kortelick uyt 
verfcheyden Schrijvers by een ghe- 
bracht 't gene aenmerckens waerdigh 
is aemgaende de(e eenen-dag-levende 
dierkens , waer by nu met een 
woordt, tot eenbefluydt mach ghe- 
v oeght werden J t geen ick felfs daer 
van hebbe bevonden , ende feer wel 
met de voor-gaende befchrijvinghe 

over- 



over een kompt. Want in het jaer 
1 6^ 2 den 23 Julii ben ick van Mid- 
delburgh ghevaeren nae Rotterdam» 
ende komende ontrent den avondt 
op de Maes ontrent Dordrecht, fagen 
wy dat allefints rontom ons vloogh 
een ontelbare menichte van dier- 
kens , ontrenteen vinger lanck , ghe- 
heelwit, metdobbelefteerten, ende 
yeder hadde vier vlércken ende fes 
pooten , ende vervellen even gelijck 
de Zijde-wormen. De Hollanders 
noemen defe dierkensH*/* , ende om 
datfe Co dicht ende in fulcken groote 
menichte vliegen , fois daervan een 
fpreeck-woordt gekomen,waer door, 
alfmen wil uyt-drncken een groote 
menichte van menfchen ; die by een 
loopen , datmen fegt , het waflèr (6 
dicht , of daer waffer fo veel als Haft ; 
want als my defe dierkens ontmoete- 
den 



den , fo vlogenfe in fulcken overvloet 
allefints rontom ons fchip ende 
lichaemen , als de fneeuw- vloeken in- 
den winter, als het dichte fneeuwt, 
ende met den fonnen onder-ganck 
vielenfe alle in het water tot een aes 
derviflehen. Doch uyt vergelijckin- 
ghe van mijn ervarentheydt ende der 
andere,die ickuyt verfcheyden Schrij- 
vers by-gebracht hebbe,isligtaf tene- 
men,dat na de verlcheydentheydt der 
plaetfen , defedierkens,in ghedaente, 
vlcrcken endefo voorts verfcheyden 
zijn ; hoewelie in't gemeen ten aen- 
fien van haren oirfpronck, aerdt ende 
onderganckjgroore ghemeenfehap 
hebben. 



Vatrt "&el. 



MET AMORPHOSEOS 
NATURALIS ENCOMION: 

Ofte 

LAUWE R-L O F, 

Uytgefchalmt op de wel doorzochte Natuir- 
Veranderingen vanden onvermoeyden, 
y verigen en zeer vlijtigen Natuyr-gronder 

JOHANNES GOEDAERT, 

dienden Naeuif-keurigen lezer en Lïef-hebbtr 
dezes BO EC K.S. 

lefhebbers die Natuur bemint, 
Zie hier wat (joedaert ondervin t , 
Dat nimmer was te voor bevonden , 
Dat groote Helden noyt verftonden* 
Het wonder-werck van God de Heer, 
Die in dit werck heeft d'hoogfte eer. 
Dewijl al dees veranderingen 
Alleen zijn roem en eere zingen. 
Het kleenfte fchepfel geeft bewijs 
Hoe groot , hoe heerlij ck, en hoe wijs 
De Heere is : die oock dit wonder 
Door Goedaert (recht Natuur Door-gronder) 
Zijn vollek fchenkt, op dat dit werck 
Oock zy tot voordeel van zijn Kerck. 
Wanneer wy 't geen eerft lagh in 't doncker 
Zien blijncken met een groote floncker , • 

Wanneer 




Wanneer wy 't alderlightft gediert , 

Dat tuflchen aard en Hemel fwiert, 
Zien kruy pen uyt de fware wormen 
Die op den buy ck de aard beftormen. 

Wanneer men oöck de worm befiet, 

Die wezen uyt ons mis geniet. 
Wanneer wy d'alder-fchoonft koleuren 
( Of immers die wy daar voor keuren ) 

Zien komen uyt de vuylfte pier , 

Of uyt de fwartfte mad' of mier. 
Wanneer wy , hoe dit kan gefchieden 
Van Goed- aard duydigh zien bedieden. 

'k Segh meer : als hy dit werck begroot , 

En toont hoe 't leven uyt de doot 
Te voorfchijnkompt: hoe wormen fterven, 
En 't nieuwe-leven weer verwerven. 

O wonder-werck ! een werck gewis 

Welck voorbeeld van d'opftandingh is. 
Want 't oude lichaam van die maden 
Dat fich eer ft moft met fpijs verfaden , 

Gebruyckt dan ganfch geen fpijfe meer 

Maar is als doot , en wort dan weer 
Geen mad 3 of worm, gelijck te voren , 
Maar als ver heerlij ckt, en herboren 

Herleeft , en fteygert met de vlught 

Gelijck een vogel na de lught. 
En dit's O God ! om ons te leeren 
Hoe dat wy weder tot u keeren , 

Na dat ae luy fter en de lof 

Der menfchen is vergaen in ftof. 

Want 



Want dat zal 't lighaam dat moet ïncken 
In iwarte aard , in d' Hemel blijncken* 
Als eerft die zuy v'ringh is gefchiet 
Die ons weer eer voor oneer biedt ! 
Juygh O myn Ziel ! gy fult dan mayen 
't Geen gy in pijn en Imert moft zayen , 
Een lighaam vol van hecrlichey t 
In ftanck en on-eer neer-geleyt. 
Doch niet te ver , zijt gy genegen 
Te weten hoe dit wert verkregen , 
O Lezer ! lees en onderzouk 
De zoetheyt van dit nutte bouk , 
Zoo zal het Goedaard niet berouwen 
U dit noch verder te ontfouwen. 



Bern, Omnium aninantium etïam 
rept t hum % & volatihum creatio 
iS fuflentatio a Deo eji. 



Joh. Jon es. 



7 

f 



Cl 



I